viernes, 14 de agosto de 2026

O ano 1967

  En 1967 o mundo seguía con expectación a carreira espacial entre os USA e a URSS. Os primeiros sufriron en xaneiro a morte de 3 astronautas ao incendiarse o Apolo 1 pero lograron a aluaxe da sonda Surveyor 3. Os rusos tamén sufriron a morte do cosmonauta Vladimir Komarov e o seu maior éxito foi chegar en outubro coa nave Venera 4 ata Venus.
Seguía habendo probas nucleares e China uniuse ao club facendo estalar a súa primeira bomba de hidróxeno en xuño.
 

  Nos Estados Unidos a guerra de Vietnam centraba a atención con multitudinarias protestas en varias cidades e o auxe do movemento hippy. En Nicaragua chegaba ao poder Anastasio Somoza e en Bolivia morría Ernesto Che Guevara, convertido ao instante en mártir da esquerda de salón. En África Biafra, a rexión sudoriental de Nixeria, declaraba a súa independencia en maio e pouco despois iniciaba unha guerra inútil que duraría 3 anos, causando un millón de baixas e deixándoa arrasada e morta de fame.
  Europa sobresaltouse en abril cun golpe de estado en Grecia, comezo da chamada Ditadura dos Coroneis. En Asia Suharto arrebatáballe o poder a Sukarno en Indonesia, China enviaba o seu exército ao Tíbet e Zakir Hussain era o primeiro musulmán en chegar á presidencia na India. Pero a maior conmoción foi a Guerra dos 6 Días. Despois de varias provocacións do dirixente exipcio Nasser os israelís atacaron a Xordania, Siria e Exipto o 5 de xuño. O día 10 acabou esta guerra lóstrego cunha humillante vitoria de Israel que conquistou Cisxordania -incluída a parte oriental de Xerusalén-, o Golán e o Sinaí.
  Noutros ámbitos destacou o primeiro transplante de corazón na Sudáfrica do Apartheid, realizado polo cirurxián Christiaan Barnard, o descubrimento do Kenyapitecus africanus por Louis Leakey e o do primeiro Púlsar (estrela pulsante) por Bell e Hewish.
 
  En 1967 García Márquez publicou a monumental "100 años de soledad". Foi un ano de grandes películas como The Graduate ou The Jungle Book e de series de TV tan míticas como The High Chaparral, Ironside, The Invaders ou The Prisoner. Igualmente na música foi un ano inesquecible pois apareceu a obra magna Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (con Hello goodbye), pero tamén Respect de Aretha Franklin ou o disco debut do grupo The Doors.
 
  España respondeu á crise devaluando a moeda (co cambio 1$ = 70 pesetas) e establecendo o salario mínimo en 2.880 pesetas. Isto beneficiou ás exportacións e ao turismo. Seguía o crecemento e a construción era vertixinosa (cada dous minutos comezábase unha nova vivenda nalgún recuncho do país), nacendo así edificios emblemáticos como as Torres Blancas de Madrid. En política entrou en vigor a Ley Orgánica del Estado e naceu o 11º goberno, con Carrero Blanco como vicepresidente, mentres os aperturistas apenas sacaron a Ley de Libertad Religiosa en xuño. Aínda que se tomaron medidas como traspasar os sumarios das manifestacións estudantís á xurisdición militar ou declarar ilegal a Comisións Obreiras, de portas para fóra houbo unha apertura artística e deportiva cara ao bloque socialista.
  No eido da cultura 1967 foi o ano no que Miguel Delibes publicou "5 horas con Mario". No cine destacou Peppermint frappé de Saura, aínda que máis comerciais foron comedias como Las que tienen que servir ou películas con cantante como El padre Manolo ou Al Ponerse el sol. Na TV impactou "La vida" de Alfredo Amestoy. No campo musical, ademais de Los Brincos e Los Bravos era o tempo de Raphael con "Hablemos del amor" ou "Mi gran Noche" pero tamén o petaba a versión española de "Puppet on a string" coa que Sandie Shaw gañou Eurovisión ese ano.
Galicia continuaba o seu desenvolvemento, sempre menos firme que o nacional. Ese ano instalouse Elnosa en Lourizán (aínda que empezaría a funcionar en 1968) e subiron de categoría os 3 aeroportos (Lavacolla a 1ª categoría e Alvedro e Peinador a 2ª). O Ferrol, a cidade máis industrializada concentraba tamén a maioría dos conflitos sociais con algunhas manifestacións e folgas de certa consideración. 1967 rematou coa morte natural do guerrilleiro Curuxás, que levaba anos fóra de actividade.
 
En Ordes cambiou o día da feira e desde ese ano os domingos serían días de misa e descanso, nada máis. Tamén naceu a "Academia de Arriba" no edificio do Cárcere.
XANEIRO: Ángel Concheiro Iglesias oficial mayor do Concello da Coruña. O día 16 morreu o barbeiro Segundo Ferreiro del Río, pai de Ramón o Practicante.
FEBREIRO: Meritorio empate do Ordes co Vulcano en Vigo (2-2). O día 6 morreu Dolores Sueiro Pena aos 67 anos en Leira.
MARZO: A prensa recoñecía que as augas do Lengüelle estaban contaminadas a causa da minería do titanio, o que reducía o seu potencial pesqueiro. Trasladado á notaría de Ordes desde Valadouro José Anino Garrido. Morreu Dolores Vidal del Río.
ABRIL: O día 19 comezou a feira os mércores. O 26 moreu María Lens Bello.
MAIO: Accidente dunha avioneta francesa no Mesón do Vento. O Ordes perdeu 0-2 co Compostela. Homenaxe a Viriato. O día 15 morreu Carmen Gestal García, viúva de Ricardo Varela Franqueira, aos 87 anos en Mercurín.
XUÑO: Homenaxe ao soldado Lois. O día 24 morreu José Ríos del Río, marido de Antonia Grela Couselo, aos 61 anos, e o día 29 Antonio Patiño Sánchez aos 72 anos en Beán. Resolto o abastecemento de auga en Ordes.
XULLO: Morreron Claudina Amor Rivas e María Barreiro Costa, muller de Antonio Ríos Raña, aos 91 anos.
AGOSTO: Morreron Andrés Bouzas Boga aos 73 anos no Mesón do Vento e, en accidente de tráfico, Jaime Veiga Raña de 20 anos, traballador da Caixa de Aforros, xogador do Sigüeiro FC e correspondente de La Noche.
SETEMBRO: Mª Carmen Ríos Morales, 1ª directora da "Academia de Arriba", CLA dependente do Instituto Arzobispo Gelmírez de Santiago. O día 22 morreu María Ramos, viúva de Soneira, aos 81 anos.
OUTUBRO: Derrotas en Ordes diante do Fabril (1-2) e o Gran Peña (0-1). Celebrouse en Ordes o partido Vioño-Ciudad Jardín onde o dianteiro Suso do Vioño sufriu unha rotura de tibia. Morreu Manuel Souto Ferro (1882-1967) patriarca dos Soutos do Bidueiro.
NOVEMBRO: Morreu Marcelina Carabel, muller do xuíz comarcal de Ordes Juan Naya Zapata. Sería soterrada en Bergondo. O día 28 morreu José Mosquera Bello, o patriarca dos Mosqueiras da Costa, aos 75 anos.
DECEMBRO: O día 12 morreu José Rey García aos 77 anos e o 29 o veterinario Ismael Arcos Prado aos 68 anos.  

martes, 11 de agosto de 2026

Poboación da comarca en 1836

 
  Velaquí os datos de poboación da comarca no ano 1836, cando se constituíron os concellos tal como hoxe os coñecemos.
  Debo recordar de novo que os censos de todo o século XIX son de moi escasa fiabilidade (normalmente estaban un pouco inchados), así que non tomedes estes datos ao pé da letra.
 
1835-1836  Poboación da comarca de Ordes
Abellá 385 (30)
Céltigos 130 (35)
Numide 62 (10)
Aiazo 220 (44)
Cerceda 440 (32)
Olas 415 (54)
Albixoi 275 (36)
Cumbraos 215 (24)
Ordes 319 (32)
Andoio 211 (32)
Chaián 368 (47)
Oroso 364 (36)
Ánxeles 415 (55)
Deixebre 105 (21)
Papucín 280 (41)
Anxeriz 320 (20)
Encrobas 975 (42)
Parada 200 (16)
Añá 255 (51)
Frades 198 (21)
Pasarelos 180 (41)
Ardemil 750 (34)
Gafoi 520 (92)
Pereira 248 (22)
Barbeiros 235 (17)
Galegos 130 (19)
Poulo 405 (50)
Bardaos 349 (37)
Gándara 120 (17)
Queixas 669 (30)
Bascoi 155 (14)
Gorgullos 291 (13)
Restande 300 (43)
Beán 212 (24)
Lanzá 180 (36)
Rodís 600 (22)
Benza 109 (12)
Ledoira 210 (49)
Senra 208 (25)
Berreo 180 (24)
Leira 490 (32)
Tordoia 60 (19)
Boado 225 (31)
Leobalde 59 (12)
Trasmonte 200 (26)
Bruma 65 (32)
Lesta 102 (8)
Trazo 109 (11)
Buscás 400 (30)
Marzoa 190 (30)
Vilouchada 89 (12)
Cabaleiros 462 (29)
Meirama 225 (19)
Viladabade 450 (24)
Cabrui 126 (9)
Mercurín 210 (14)
Vilamaior 336 (36)
Calvente 155 (36)
Mesía 375 (26)
Vilarromariz 200 (29)
Campo 107 (9)
Mesos 110 (22)
Visantoña 255 (22)
Cardama 223 (40)
Moar 368 (49)
Vitre 255 (25)
Castelo 103 (15)
Montaos 283 (26)
Xanceda 350 (21)
Castenda 84 (6)
Monzo 170 (27)
Xavestre 223 (13)
Castro 115 (25)
Morlán 89 (9)
Xesteda 240 (14)
 
  Nesta lista falta Santa Susana de Arcai que entón era parroquia de seu e tiña 92 habitantes. Tamén era unha parroquia independente Faramilláns pero a súa poboación aparece integrada na de Buscás.
  Como podedes ver, a parroquia máis poboada era As Encrobas. Conservaría esa posición todo o século XIX pero sen medrar (en 1873 tería 5 habitantes menos). Ardemil e Rodís eran respectivamente a 2ª e 3ª parroquia máis poboada, grazas fundamentalmente á súa gran extensión. Ordes aínda era superada por Poulo  e non estaba entre as 12 parroquias máis poboadas, pero o efecto de ser capital de partido pronto se notaría e en 1873 xa sería a 2ª detrás das Encrobas e a 1ª en densidade de poboación.
  Tordoia e Numide, ambas as dúas do concello de Tordoia, eran as parroquias menos poboadas, se ben Castenda (Tordoia), Lesta (Ordes), Morlán (Trazo), Cabrui (Mesía) e Campo (Trazo) eran as de menor densidade.
 
POBOACIÓN por CONCELLOS e DENSIDADE en 1835-36
Cerceda: 3.149 (34 hab/km2)
Mesía: 2.751 (30 hab/km2)
Oroso: 2.360 (38 hab/km2)
Trazo: 1.847 (30 hab/km2)
Frades: 3.061 (42 hab/km2)
Ordes:   4.190 (38 hab/km2)
Tordoia: 2.440 (25 hab/km2)
Comarca: 19.798 (34 hab/km2)
 
  Val do Dubra (entón denominado Santiago de Buján) tiña 3.381 habitantes e era o 2º concello máis poboado de todo o partido xudicial, que con el chegaba aos 23.179 habitantes.
 
EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN NO SÉCULO XIX
 
1842
1857
1860
1877
1887
1897
1900
Cerceda
2.739
4.130
3.854
4.270
4.952
4.962
4.859
Frades
2.806
3.256
3.289
3.209
3.238
3.436
3.398
Mesía
2.635
3.948
3.909
4.179
4.073
4.662
4.331
Ordes
3.900
6.059
5.827
5.989
6.509
6.486
7.594
Oroso
2.321
3.107
3.073
2.979
3.029
3.234
3.300
Tordoia
1.869
3.145
3.297
2.817
3.674
3.788
3.842
Trazo
1.979
3.473
3.526
3.724
3.573
3.801
3.754
COMARCA
18.249
27.118
26.775
27.167
29.048
30.369
31.078
Poboación de feito   Poboación de dereito