O ano 1968

1968 foi un ano caótico. Estados Unidos, inmerso nas protestas contra a guerra de Vietnam (especialmente despois da matanza de Mỹ Lai), sufriu un dobre impacto: Martin Luther King Jr. foi asasinado en Memphis e dous meses despois o mesmo lle ocorreu a Robert F. Kennedy en Los Ángeles. O demócrata Johnson, que suspendeu os bombardeos sobre Vietnam do Norte, rexeitou presentarse ás eleccións presidenciais e o seu compañeiro Hubert H. Humphrey perdeu pola mínima contra Richard Nixon. Un pouco máis ao sur, México reprimiu con dureza os disturbios anteriores á celebración das súas Olimpíadas, que foron espectaculares e viron marcas estratosféricas como as de Bob Beamon e intervencións tan recordadas como as do saltador Richard Fosbury e os atletas norteamericanos coa luva negra no podio. 

 

 

Non obstante o feito que definiu o ano foi a protesta case mundial da xuventude, pero que adquiriu enormes proporcións en Francia. Alí ese Maio do 68 os estudantes recibiron o apoio dos obreiros cunha folga xeral que fixo perigrar o réxime gaullista. Aínda con todo isto, convocadas eleccións, o presidente obtivo un novo triunfo nas urnas. Checoslovaquia pola súa banda viviu unha corta Primavera que foi apagada polos tanques rusos. Pablo VI na encíclica "Humanae Vitae" fixou a postura da Igrexa Católica, contraria aos métodos anticonceptivos artificiais, o que a distanciou dos fieis de países máis progresistas (USA, Países Baixos, Francia...).

  Se o ano comezou co Surveyor 7 pisando a Lúa, remataría tamén co Apolo VIII dando 10 voltas arredor dela en Noiteboa, como ensaio previo ao definitivo asalto que tería lugar en 1969.  

 

1968 foi un ano de grandes películas como 2001: A Space Odyssey e míticas series de televisión como Wacky Races ou Hawaii Five-O. No campo musical houbo éxitos como Hey Jude, Jumpin' Jack Flash ou Born To Be Wild de Steppenwolf, pionera do Heavy.

 

En España, aínda que pareza incrible, o acontecemento máis importante do ano foi o triunfo de Massiel en Eurovisión cantando "La, la, la", o que se podía interpretar como que xa eramos un país moderno, aceptado como un máis en Europa. Evidentemente non era así pero o importante era que se avanzaba nesa dirección. As protestas do maio francés tamén se replicaron en España a moita menor escala. Nomeouse novo ministro de Educación e Ciencia a José Luis Villar Palasí, que sería o creador da EXB en 1970 e da UNED en 1972, e naceron as Universidades Autónomas de Madrid, Barcelona e Bilbao.

 

En política exterior negociouse a renovación do pacto cos USA e o 12 de outubro (Día de Hispanidade) recoñeceuse a independencia de Guinea Ecuatorial. O 7 de xuño ETA asasinou ao garda civil José Antonio Pardines, punto de partida da sanguenta historia da banda. En agosto mataría a Melitón Manzanas o que provocou a declaración do estado de excepción en Guipúscoa.

En 1968 estreouse no teatro La casa de las chivas de Jaime Salom (aínda que máis visto sería Alfonso Paso que tiña 7 obras diferentes en 7 teatros de Madrid) e levou o premio Nadal Un hombre que se parecía a Orestes de Cunqueiro. O cine deu múltiples películas do Oeste de serie B e tamén moitas comedias entre as que destacaron Los que tocan el piano e El turismo es un gran invento. En televisión tivemos o debut de Félix Rodríguez de la Fuente coa serie Fauna e dous programas míticos: Galas del sábado e o concurso Un millón para el mejor. Ademais da gañadora de Eurovisión houbo un lote de cancións inesquecibles: "Las flechas del amor", "Anduriña", "Get on Your Knees" de Los Canarios e "La vida sigue igual" coa que Julio Iglesias fixo o seu estelar debut no Festival de Benidorm.

 

Galicia tamén viviu os novos tempos do cambio (obviamente con menor intensidade). Moitos estudantes da USC manifestáronse e foron sancionados. A eles uníronse a finais de ano os obreiros do Ferrol e de Vigo pelexando por novos convenios ou protestando polas horas extra (Vulcano e Ascón). No verán comezou a funcionar Elnosa en Lourizán. O ano rematou co primeiro recital de Voces Ceibes e coa constitución en París do PCG.

 

En Ordes houbo cambio de goberno: chegou á alcaldía (por 2ª vez) o médico Antonio Concheiro Iglesias, deixando atrás a etapa de Juan Liñares. Foi un ano cheo de accidentes de tráfico e con numerosos atropelos, pero a nova máis importante sería a esperadísima inauguración da traída da auga.

XANEIRO: Derrota do Ordes en Monforte contra o Lemos 2-1. Morreron Estrella Sanjurjo Candal aos 87 anos en Ardemil e Ramón Calvo Pérez aos 82 anos en Ordes.

FEBREIRO: O Gran Peña derrotou ao Ordes 5-2. Pouco despois nova derrota co Ourense en casa por 0-5. O día 22 morreu Manuela Ríos García da Reverencia aos 79 anos e o 23 morreu Juan Couto Candal de Reboredo aos 77 anos.

MARZO: Incendio nun establecemento de maquinaria agrícola na rúa Lagartos con importantes danos. En Beán morreu o día 21 Manuel Carnota aos 53 anos.

ABRIL: En Lesta o día 17 morreu Estrella García López e en Ordes o día 30 o neno de 10 anos Ramón Abeijón Casas, fillo de Kilé. Con 102 anos! morreu Pedro Vieites Veiras.

MAIO: Concurso provincial de tractoristas en Coristanco onde José Rodríguez Pulleiro (Mercurín) quedou 2º, Manuel Areoso Ríos (Ordes) 3º e José González Fuentes (Cerceda) 4º. Último partido do Ordes en 3ª División. O día 2 morreu aos 76 anos Josefa Bello Blanco, nai de Monteiro e o 3 faleceu en Guindibón Andrés Campos patriarca dos Sabelos aos 91 anos. Morreu tamén en Buscás Domingo Martínez Regos aos 74 anos e en Ordes Antonio Martínez Barros (marido da panadeira Rosario) e Manuel Ríos Mosquera.

XUÑO: A autoescola Lista de Carballo expandiuse a Ordes e Melide. Morreu o día 23 José Vázquez Boquete aos 72 anos.

XULLO: Morreu o día 31 Ramona Pérez Arcay.

Ramona Pérez Arcay doña Moncha (1917-1068) naceu en Montouto (Abegondo). Era a 4ª de 5 irmáns (Valentina, Manuela, Balbina, Ramona e José) que se levaban moitos anos. Casou (ao igual que a súa irmá Balbina) cun garda civil, Jesús Quintela Regueiro, co que tería dous fillos: José Luis (tamén garda civil) e María Jesús. Estudou Maxisterio a finais dos anos 30, pero foi despois de 1945 cando aprobou as oposicións e comezou a facer substitucións. Nos 50 xa estaba establecida en Ordes e rematou vivindo no que entón era a calle Generalísmo (hoxe Ramón Carro) onde tiña o colexio "La Inmaculada". Morreu bastante nova aos 51 anos de idade e está soterrada no cemiterio do Piñeiro.

 

AGOSTO: Un equipo do Deportivo venceu ao Arousa por 2-1 nas festas de Ordes. O ministro de Agricultura Díaz Ambrona visitou a gandería El Abelar preto do Mesón do Vento. O día 3 morreu Valentina Calvo Boga aos 59 anos en Mercurín.

SETEMBRO: As festas patronais deixaron un déficit de 70.000 pts, así que houbo nova solicitude de cartos aos veciños. Festas do Cristo da Agonía nos Lagartos os días 14 e 15 cun orzamento de 60.000 pts e actuación da Orquesta Finisterre. As do Recreo os días 22 e 23 chegaron ás 75.000 pesetas e contaron coa actuación da Orquesta X e o conxunto Los Latinos. Estaba a realizarse o plan de Urbanismo da vila. Morreu Manuel Iglesias Prado aos 56 anos.

OUTUBRO: Inauguración do concesionario da SEAT nas Casillas (Km 28). Ese ano a Academia de Arriba (CLA dependente do Xelmírez) tamén daría clases de 5º de Bacharelato. Morreron aos 70 anos de idade Andrea Méndez Rodríguez, viúva do Cotovío,  Rosa María Fraga, viúva de Manuel Franqueira, aos 72 e a mestra Ángela Stolle Ramos, muller do ex-alcalde Juan Liñares. Accidente dun Seat 600 no Cano de Leira no que morreu Antonio Rodríguez Otero.

NOVEMBRO: Establecido un punto de control en Ordes na campaña nacional de revisión do alumeado de vehículos. O Ordes derrotou ao Arenteiro 3-0. Morreron o día 26 Ángela Carballido Franqueira aos 57 anos e o industrial dos Lagartos Manuel Villaverde Veiras aos 70. O día 30 faleceu Eduardo García López aos 37 anos en Mercurín. Tamén morreron o veciño de Merelle Juan Ferro Manteiga atropelado por un coche cando el ía en bicicleta e a veciña de Montaos (igualmente atropelada en outro accidente) Mª Dolores Meijide Nouche. Santiago Naveira Iglesias atropelou a Pedro Berdomás Sánchez, veciño de Marantes.

DECEMBRO: Por fin foi inaugurado o servizo de abastecemento de augas! Nomeado coadxutor da parroquia don Manuel Boulión González. Morreron Josefa del Río Garabato (muller de Andrés Calvo) aos 55 anos, Rosa Otero Pazos (viúva do xastre Leonardo) en Nadal e a final de mes en días consecutivos Manuel Garabato Ruibal aos 67 anos (atropelado por un coche), María Iglesias Moscoso en Vilamaior, José Ríos García (83) en Ordes e Manuel Pena Vieites aos 77 anos en Mercurín. Tamén foi atropelado e morto o albanel José Garaboa Vidal de 64 anos. Lenda urbana de que un mozo morreu en Ordes por inxerir gran cantidade de augardente debido a unha aposta.

Toponimia de Lesta

 

LESTA

Aínda que Anthoxanthum odoratum é a lesta propiamente dita, o nome tamén se aplicaba a máis especies parecidas de herbas gramíneas. É de supoñer que había grandes campos de herba na parroquia. Lesta tamén é un dos moitos nomes que se lle dan á folla do piñeiro, pero o topónimo é moi antigo e os piñeiros escaseaban bastante antes dos séculos XIX e XX, así que o máis probable é que a súa orixe teña relación coa herba.   

Abeneiros: outro fitotopónimo o deste pequeno lugar de apenas un par de casas que, por estar preto do rego de Lesta, ten abundancia destas árbores (Alnus glutinosa), en castelán "alisos". Abeneiro é unha variante de ameneiro, palabra que ven do latín *aminairu.

Agrela: Agrela deriva de agra mediante o sufixo diminutivo correspondente ao latín -ĕllu / -ĕlla, que dá en galego -elo / -ela. Como este sufixo deixou de ter rendemento xa na Idade Media, substituído por -iño / -iña, podemos interpretalo como sinal da antigüidade dos topónimos que o conteñen. A documentación galega medieval en latín rexistra topónimos como este coa grafía latina agrella ou coa actual: “illas lareas de Agrella” (1072, Braga), “Agrela cum uno serviciali” (1144, Carboeiro). Igual que sucede noutros topónimos o a- inicial do substantivo agrela puido ser interpretado como artigo feminino e producir a deglutinación.

Agromaior: palabra composta que ven do latín agru ‘campo’ e do adxectivo maiore ‘maior’.

Altiboia: segundo Dolores González de la Peña sería un topónimo de orixe prerromana que indicaría a existencia dunha mámoa ou túmulo nuns pastos adicados ás vacas, ou quizais ao conxunto que podería ter aparecido xa no neolítico formado polas antas e os chozos dos pastores. En latín: Antae et Bovedae.

Camiño: topónimo que ven do latín camminu co obvio significado de lugar de tránsito.

 

 

Couto: ven do latín cautu ‘lugar cercado’. Logo adquiriu o significado dun conxunto de terreo que formaba un feudo ou territorio señorial e que estaba privilexiado coa exención dalgunhas cargas por pertencer directamente ao señor.

Cruz: do latín cruce, co sentido de encrucillada de camiños. Lugar moi coñecido porque aquí está o único bar de toda a parroquia.

Del: este pequeno lugar de 7 habitantes e só dúas vivendas (entre elas a Casa Xuncal) é o topónimo de significado máis ignoto pois non atopei ningunha referencia. Penso que tal vez proceda dun nome medieval -quizais rematado en -ellus que perdeu a primeira ou primeiras sílabas e do que só quedou a desinencia, por exemplo un hipotético Odel ou Godel.

Igrexa: procede da voz latina ecclesia, e esta á súa vez da grega ekklesia que primitivamente era unha asemblea de cidadáns para discutir asuntos políticos. Foi San Paulo quen usou esta palabra para referirse á congregación dos crentes en Cristo. Tanto Igrexa como a variante Eirexe son topónimos moi populares en toda Galicia.

Pazo: do latín palatiu, casa nobre e señorial. No lugar hai unha centenaria casa de pedra nada suntuosa, pero parece que o pazo era outro que estaba un pouco máis ao oeste e que hoxe xa non existe porque foi substituído por dous edificios novos. Quizais fose unha casa reitoral porque ao parecer vivían sacerdotes nel. Por certo que entre o Pazo e a Igrexa podemos atopar unha leira denominada Orde e non hai  ningunha fonte de auga coa que se poida relacionar. Serían frades e non sacerdotes tal vez?

Pereiriñas: moitas veces é dificil determinar se o significado dos topónimos Pereira e Pereiro é o de ‘campo  cultivado de pereiras’ ou ben ‘lugar pedroso’. Este último porque son palabras que tamén poden proceder de Pedreira e Pedreiro (da palabra latina petra)-. Non obstante no caso das Pereiriñas parece máis probable a primeira opción, ou sexa ‘campo plantado de pequenas pereiras ou pereiras que dan froitos pequenos’, sen descartar totalmente a outra.

Vilagudín: este topónimo fai referencia a unha medieval *Villa Godini, dun señor chamado Godinus (nome xermánico tal vez formado a partir do étnico Goth ‘godo’). Na parroquia de Mesía tamén hai un Gudín, do que caeu o “Vila” inicial. Sería o mesmo terratenente Godinus ou Gudinus o que fundou no seu día as dúas vilas? 

Xermiñas: o topónimo deste lugar, igual que o apelido castelanizado Germiñas (menos de 60 portadores), deriva do nome Xeremías, posiblemente un propietario co mesmo nome que o famoso profeta. O nome orixinal hebreo Yirmeyah está composto probablemente de yarim ‘erguer, levantar’ e Yah, abreviatura de Yahweh, significando por tanto ‘elevado ou levantado polo Señor’.

 

O Tesouro de Asorey

  Ordes pode presumir da súa vinculación con Francisco Asorey, o mellor e máis famoso escultor galego do século XX, xa que na vila no agora chamado parque da Constitución está a estatua de Vicente Carnota que el esculpiu.

  O que quizais non saibades é que outra das súas obras máis emblemáticas tamén ten unha pequena relación co noso concello.

 

  "O Tesouro" (1924), talla en madeira policromada, representa unha mociña campesiña vestida con traxe tradicional que leva un xatiño en brazos. Asorey participou con ela na Exposición Nacional de Bellas Artes de Madrid na que obtivo a 2ª medalla, decisión tan polémica que moitos mebros do xurado negáronse a asinar a acta pedindo para el a 1ª medalla. A obra foi logo adquirida por Torcuato Luca de Tena que a expuxo durante moitos anos no salón andaluz do edificio do seu xornal, pasando logo ao seu domicilio.

 

  O caso é que despois de concibir a obra, Asorey púxose a buscar unha mociña de aspecto "enxebre" que lle servira de modelo. Un día que estaba repousando nos bancos de pedra que había preto do convento de Santa Clara viu pasar unha rapariga de alí, de Pastoriza, que lle pareceu ideal. A través dunha coñecida dos dous pediulle que posara para el. Convencela foi fácil porque gañaría 3 pesetas diarias (fronte aos 5 reais que lograba no taller de costura no que traballaba).

  Máis problemas puxeron os seus pais, pero aceptaron ao saber que estaría acompañada por unha señora todo o tempo. 

  Logo unha veciña do Salgueiriño de Abaixo prestoulle un xato ao escultor e así xa se deron as condicións para poñerse mans á obra. Tres meses durou o traballo.

    E se vos preguntades onde está a conexión con Ordes, aqui a digo xa: a mociña, que se chamaba Manuela Sánchez, seguiu adiante coa súa vida e namorouse dun mozo... de Ardemil! Antonio Precedo.

 

  Casaron e, como tantos outros galegos, marcharon buscando unha vida mellor. Emigraron a Montevideo e alí morrerían os dous, non sen ter bastante éxito e volver algunha vez a Galicia coa súa filla (momento inmortalizado polo fotógrafo Ksado). E por suposto naquela viaxe tiveron tempo de visitar ao escultor e falar dos tempos pasados.

Anuncios de 1967

Festas en 1967

  Aquel agosto de 1967 iniciou cunha voda de avoengo, pero non en Ordes senón na Coruña. Casou o día 7 Manuel Liñares Stolle (o 8º dos 10 fillos do alcalde Juan Liñares) coa moza Mª de los Ángeles Vieites Villaverde na Colexiata de Santa María do Campo. Oficiou a cerimonia o que fora párroco de Ordes D. Joaquín Andrade Orza e foron os padriños o pai da noiva, Ángel Vieites Gómez, e a irmá do noivo, Mª del Pilar Pituca.

  Se nos anos 1965 e 1966 as festas estiveron en perigo porque ata a última hora ninguén se facía cargo delas, en 1967 as cousas cambiaron. Repetiron moitos nomes da comisión do ano anterior, a maioría personaxes de moita importancia na vila. Era presidente o alcalde Antonio Concheiro e vogais Viriato Lamas Gutiérrez, Segismundo Viqueira Ramos Mundito, Francisco Concheiro García, Carlos Espiñeira Pellit, Laureano Iglesias del Río, Viriato Lamas Fernández o Vello Viriato, José Galán López, Ramón Abeijón Amado Kilé, José García Areoso, Jesús Bello Carballeira, Manuel Casal Casal, Eugenio Pena Martínez, Javier Veiga López e Carlos Regos Faya.

  Non obstante a carga máis forte recaía en dous homes: Javier Veiga López e Manuel Casal Casal. Na entrevista que lles fixo o xornal La Noche confesaban que levaban xa mes e medio traballando intensamente para tentar chegar ás 200.000 pesetas do previsto orzamento, unha cantidade moi superior á de 150.000 das festas dos anos anteriores polo que confiaban en que resultaran moito mellores. Destacaban os grupos musicais, a iluminación e algunha novidade que non quixeron desvelar.

 

  As festas duraron 4 días e comezaron o luns 14 cos tradicionais gaiteiros, xigantes e cabezudos e disparo de bombas. Ás 6 da tarde entrou na vila a Banda Municipal de Padrón (ese ano rachou a longa tradición de traer á Banda de Arca). Pola noite houbo a primeira verbena na Alameda con esa banda e un grupo de gaitas do país.

  O martes 15, día grande, empezou tamén con dianas, alboradas e bombas. Ás 12 e media houbo un concerto da banda na Alameda e á unha e media a sesión vermú co famoso conxunto Los Satélites. Ás seis da tarde partido de fútbol entre un Ordes de 3ª categoría (reforzado con xogadores alleos) e o RC Deportivo da Coruña que estaba en 2ª (eran os anos do "equipo ascensor"). Ás sete volvía a haber concerto da banda e pola noite verbena con ambas as dúas formacións. Ás 12 da noite na "praza" do edificio de telecomunicacións sesión de fogos artificiais a cargo do prestixioso pirotécnico Rocha.

  O mércores 16, día de San Roque, repetiuse con algunha pequena diferencia de horario o día anterior. Só que en lugar do partido houbo no campo da feira (actuais Parques Municipais) cucañas e diversos xogos con valiosos premios.

  O xoves 17 comezou a troula ás 9 da mañá con grupos de gaitas paseando polas rúas. Á unha da tarde tivo lugar a última sesión vermú cos Satélites e ás 8 da tarde a tamén última verbena da festa onde os Satélites compartiron cartel co grupo de Santiago de Compostela Los Embajadores.

 

  La Noche dedicoulles un especial de tres páxinas. Sería o último porque desaparecería a cabeceira do xornal ese ano. Ademais da entrevista a Javier Veiga e Manuel Casal había outra ao secretario do club de fútbol, o empresario Carlos Espiñeira e ao xogador Liste onde o primeiro repasaba a actualidade do equipo e onde ambos os dous amosaban a súa esperanza de facer un bo papel en 3ª división. Tamén era entrevistado o tenente de alcalde (ademais de irmán) Celestino Concheiro, quen publicitaba as obras que se facían na localidade. Principalmente o aparcadoiro a carón da Alameda, a pavimentación das rúas  e a traída de augas. 

  O aparcadoiro estaba case rematado e para iso primeiro houbo que talar (con gran dor dos ordenses) a primeira ringleira de plátanos, pero a traída sería inaugurada... en decembro do ano seguinte -16 meses despois!-. Outro tema que mencionou foi o cambio de día da feira, cousa que desagradara a moitos ordenses. Aí foi tallante e dixo que os tempos cambiaran e que a xente remataría por acostumarse (opinión claramente acertada).

  Non faltaba o habitual artigo de Víctor González Faya, "Órdenes a través de los años" e un rogo do adolescente JRL Brey de que se fixera un parque infantil e unha piscina. Pasarían moitos anos antes de que iso sucedese.

  

A foto que ilustra este artigo, datada naquel agosto de 1967, é a miña preferida. O fotógrafo foi o escocés John Forbes. Miña nai traballara en Caracas coidando aos seus fillos Donny, Glenn, Karen e Lynn Forbes. Nunha viaxe a España, el e a súa esposa Lily, aproveitaron para visitar aos meus pais. A relación nunca se perdeu porque seguimos escribíndonos con ela, que enviuvou e residiu en Estepona (Malaga) ata a súa morte.   A cámara era unha Polaroid que imprimía ela soa as fotos sen necesidade de ir a unha tenda de revelado, o que nos deixou totalmente abraiados (nunca viramos tal cousa). Foi un dos días que máis recordo da miña infancia.

Ascenso e caída de Viriato

  No ano 2016 coincidiron dous finais históricos. Un deles foi o de LP 45 que pechou definitivamente rematando con décadas de poderosa Movida. Sen desmerecer este caso, o outro, por antigüidade e influencia histórica, económica e mesmo demográfica, foi moito peor: Viriato, durante anos a empresa máis importante do concello, deixou de existir.

 

Foto de Luis Barca. Ano 2026

ASCENSIÓN

  Viriato Lamas Gutiérrez foi un empresario pontevedrés que veu a Ordes en 1950. Xunto coa súa muller Tasina Pisonero instalou unha tenda de roupa na esquina da rúa Alfonso Senra con Rosalía nun local alugado á familia Concheiro García os de Carballo. A gran novidade foi a produción propia xa que Tasina confeccionaba os xéneros de punto. Compraron unha máquina e contrataron a un par de mozas da localidade. O primeiro taller tivérono na Rúa dos Lagartos e logo trasládáronse a Alfonso Senra 79 (o antigo sanatorio e futura casa de Pilar a comadroa). A maioría de prendas vendíanse en Santiago. Tasina comentou que o primeiro pedido -de 60 prendas- pareceulles unha loucura (anos despois chegarían ás 5.000 prendas diarias!). Aos poucos incrementaron a produción e compraron máis máquinas de tricotar, así que tiveron que empregar cada vez máis mozas da localidade. Pronto se expandiron a outra tenda onde agora está "Mabe". 

  Nos anos 60 a empresa experimentou un gran auxe, abandonando definitivamente a venda minorista para pasar á produción en serie de xéneros de punto que chegaban a todo o mercado nacional. Durante esta época contaban xa cuns 100 empregados (a inmensa maioría mulleres). Nesta década tamén lles comprou terreos (o que hoxe son a Rúa da Fábrica e a Rúa Viriato) aos de Carballo e montou neles a primeira fábrica e de paso construíu a súa casa.

  No ano 1976 a empresa abandonou a estrutura tradicional e pasou a ser sociedade anónima cun capital de 106 millóns de pesetas. Viriato era o presidente e o seu irmán Ángel o director comercial. Nesta época as traballadoras xa eran 300 e Viriato SA a gran fonte de emprego da comarca e principal responsable do aumento demográfico da vila.

  Nos anos 80 Viriato chegou ao seu punto álxido con preto de 500 empregados (incluíndo ás que traballaban na casa: as "rematadoras"). Daqueles tempos todo o mundo recorda con agarimo as alegres e concorridas festas de Nadal onde se xuntaba a totalidade do persoal e había cestas e ata sorteos de viaxes.

  A contrapartida era que ao deixar de ser unha pequena empresa familiar e medrar tanto comezaron as primeiras tensións. Agora había representantes sindicais (13 da UGT que en 1986 quedarían en 5, sendo os outros 8 de CCOO). En 1988 o 25 % da produción estaba destinada á exportación e creáronse dúas novas sociedades "Tassina SA" e "Pisonero SA".

 

DECADENCIA E CAÍDA

  A partir de aquí todo empezou a ir mal. O principal culpable foi a propia crise do sector téxtil europeo, que agora enfrontaba a competencia de economías onde os custos laborais eran moito máis baixos.  Antes da súa morte en 1993, o mesmo Viriato tivo tempo de ver o inicio desa costa abaixo.

  Comezaron os despidos que dividiron aos traballadores e racharon amizades pero que non impediron unha situación de insolvencia que ocasionou unha suspensión de pagos en 1992. A pesar de superar os 700 millóns de facturación en 1991, había unha débeda de 220 millóns en indemnizacións aos traballadores que o director Pedro Tomé confiaba en solventar con subvencións públicas de 185 millóns. Dos 285 traballadores continuaron só 165, as débedas cos acredores convertéronse en participacións accionariais e iniciouse un plan de modernización tecnolóxica que custou 320 millóns de pesetas.

  Nada diso funcionou e en 1994 a fábrica estivo a piques de pechar. En marzo dese ano a empresa foi vendida por 24 simbólicos millóns de pesetas ao "arxentino" de Cestaños Francisco Ríos, que se reuniu cos traballadores e un representante de CCOO para tranquilizalos.

  Pretendía renegociar a débeda de 700 millóns que había coa Administración e investir ata 500 millóns para poñela de novo en marcha.

  Neses anos houbo unha importante ampliación de capital e un Plan de Actuación para a renovación tecnolóxica desenvolvida xunto con EOSA e o IGAPE, por medio dos programas PIMEGA.

  A pesar de todo iso a crise volveu a golpear á empresa nos anos 2000 e 2001. Aínda que acadou algunhas boas campañas de venta, a irregularidade do negocio non lle permitiu ter unhas bases suficientemente sólidas e provocou importantes desniveis en facturación e rendabilidade.

  Despois da incorporación en 2003 de Alejandro Ríos, fillo do dono, houbo un novo plan de acción que implicou outra reestruturación de persoal no ano 2004 e profundos cambios no equipo directivo durante o ano 2005. Logrouse un aval do IGAPE para a solicitude dun crédito para o reequilibrio financeiro. Unha vez máis cambiou a política comercial, o que permitiu a empresa ir resistindo pero sempre coa espada enriba do pescozo.

  Chegou ranqueando a 2015, ano no que aplicou un ERE para 40 empregados, o que supuxo un alivio para a súa situación, alivio ao que contribuíu a Xunta concedendo á empresa un préstamo participativo dun millón de euros a través de Xesgalicia. Pechou o ano cunha cifra de negocio de 9,5 millóns de euros, pero o obxectivo era volver aos 11 millóns de facturación. Segundo afirmaban estaban en plena reorientación do seu modelo de negocio tentando focalizarse na distribución en vez de na produción.

  Non obstante en setembro de 2016 a débeda de 350.000 euros con Facenda forzou á compañía a solicitar o preconcurso de acredores, teoricamente un mecanismo para ganar tempo e acumular diñeiro para pagar esa débeda. Ademais producíronse protestas dos despedidos no último ERE.

  O peor foi que só puido servir o 20 % do pedido que lle fixera El Corte Inglés (cliente que supoñía o 40 % das vendas totais da empresa) para a campaña dese outono-inverno. A imposibilidade de garantir a produción fixo que El Corte Inglés lle notificara que non lle compraría a roupa da campaña primavera-verán de 2017. Iso foi o golpe de graza definitivo. Viriato tirou a toalla e en novembro de 2016 presentou a liquidación da empresa no Xulgado Mercantil Número 2 da Coruña.

  Por suposto o final completo aínda demorou un tempo. O despedimento oficial da maioría dos traballadores foi o 11 de xaneiro de 2017, agás os que estaban nas tendas (unha en Ordes e dous outlets en Madrid) e algúns de mantemento e administración da fábrica que duraron algo máis.

  E así rematou a historia da máis icónica empresa do municipio.

Electra Maruxa

 

  "Electra Maruxa" naceu a finais do século XIX. En 1896 fíxose a presa da Maquía derivando auga do Samo para alimentar outro muíño fariñeiro. O empresario foi Marcial Carrero, veciño de Verín (que supoño sería o médico Marcial Carrero Ulloa, habitual veraneante en Ordes). Anos despois tamén se instalaría un motor que daría electricidade ás parroquias da zona: Vilamaior, Olas, Buscás, Barbeiros, Abellá...

  A mediados do século XX o propietario era Ramón Sánchez Couto (1906-1981), que como veremos a continuación foi autorizado a aumentar a súa rede e conectarse con FENOSA.

 

 

BOE Nº 163 del 10 de julio de 1967

  Resolución de la Dirección General de la Energía por la que se autoriza a don Ramón Sánchez Couto, propietario de la empresa "Electra Maruxa", el establecimiento de las estaciones eléctricas que se citan.

 

 Visto el expediente incoado en la Delegación de Industria de La Coruña a instancia de don Ramón Sánchez Couto, propietario de la empresa "Electra Maruxa", con domicilio en la parroquia de Villamayor, ayuntamiento de Órdenes (La Coruña), solicitando autorización para instalar una línea de transporte de energía eléctrica y centros de transformación en El Peñasco, central de Riveira y parroquia de Abellá, y cumplidos los trámites reglamentarios ordenados en el capítulo III del Decreto 2617/1966 sobre autorización de instalaciones eléctricas.

  Vistas las alegaciones presentadas por don Antonio Gómez Carneiro, propietario de una empresa distribuidora de energía en los términos municipales de Mesía, Frades y Órdenes, contra la petición de instalación del centro de transformación en la parroquia de Abellá, del ayuntamiento de Frades, así como el informe al expediente y propuesta de resolución de la Delegación de Industria de la Coruña, y teniendo en cuenta las facultades discrecionales que a esta Dirección General le confiere la Ley de 24 de noviembre de 1939 en las resoluciones sobre materia eléctrica, en base a que los servicios eléctricos prestados sean de una evidente efectividad en cuanto a su calidad y atención de los mercados.

  Esta Dirección General, a propuesta de la sección correspondiente de la misma ha resuelto:

  Autorizar a don Ramón Sánchez Couto, propietario de "Electra Maruxa", las siguientes instalaciones eléctricas:

  Una línea de transporte de energía eléctrica, trifásica, tensión 10 KV. (preparada para su funcionamiento a 15 KV.); simple circuito, longitud 4,200 kilómetros; conductores cable aluminio-acero de 14,10 milímetros cuadrados de sección cada uno; aisladores rígidos; apoyos de madera; origen línea a 15 KV. de "Fuerzas Eléctricas del Noroeste SA", en el lugar de Pardiñas, del ayuntamiento de Órdenes (La Coruña), y final en la subestación de la central hidroeléctrica de Riveira de Villamayor, en Órdenes (La Coruña), propiedad de la empresa peticionaria.

   Dos centros de transformación: uno en el lugar de El Peñasco, en el que se instalarán los equipos de medida y protección para alta tensión, y además un transformador de 7,5 KVA. de potencia y relación de transformación 10.000/220-127 V.; y el otro en la citada central de Riveira, en el que se instalará un transformador de 75 KVA. de potencia y relación de transformación 10.000/220-127 V., con sus correspondientes elementos de protección y maniobra en ambos centros transformadores.

  La finalidad de la línea objeto de esta autorización será la interconexión de la instalaciones de "Electra Maruxa" con las de FENOSA, con objeto de aumentar aquella empresa las disponibilidades de energía para atender las necesidades de su mercado en los ayuntamientos de Órdenes y Frades (La Coruña).

  Para el desarrollo y ejecución de la instalación el titular de la misma deberá seguir los trámites señalados en el capítulo IV del Decreto 2617/1966.

  Lo que comunico a V.S. para su conocimiento y efectos.

  Dios guarde a V.S. muchos años.

  Madrid, 17 de junio de 1967.-El director general, Julio Calleja.

Sr. Ingeniero Jefe de la Delegación de Industria de La Coruña.