Victorino Verea Montero

 

  Victorino Verea Montero naceu o 23 de setembro de 1927 no lugar de Casas Novas, preto da aldea de Cas en San Mamede dos Ánxeles  (Oroso). Era o 5º de 7 irmáns (Elisa, María, Antonia, Jesús, Victorino, José e Mercedes). 

 Foi á escola de Sar ata os catorce anos e logo axudou aos seus pais traballando a terra. En 1956 casou con Carmen Ferreiro Iglesias do lugar de Arderís en Senra (Oroso) coa que tería catro fillos: Mercedes, Ramón, Mª Carmen e Manuel Verea Ferreiro.

  A finais de 1957, Victorino recibiu un agasallo do seu irmán menor José Verea*, que estaba embarcado no buque escola Juan Sebastián Elcano. Mercoulle en Honolulu (Hawaii) unha cámara Kodak Brownie Hawkeye, coa que Victorino descubriu a afección pola fotografía. Xa na década dos 60, o seu cuñado Antonio Ferreiro Iglesias, emigrado en Suíza, traeríalle outras dúas cámaras: una Zeiss Ikon contessamat SE e unha Zeiss Ikon Contaflex S. Con eses tres aparellos victorino retrataría multitude de persoas e acontecementos.

  Naquela época non existía a abundancia de cámaras que hai na actualidade. En Oroso non apareceran aínda Foto Carvajal e José Fernando García de la Torre, así que os que necesitaban unhas fotos tiñan que desprazarse ata Santiago ou Ordes.

  Por iso Victorino atopou un gran mercado para o seu oficio. Comezou a documentar eventos (vodas, bautizos, comuñóns, festas...) e tamén realizar fotos de tipo administrativo (retratos de familia numerosa, para solicitar unha pensión, imaxes para mandar a familiares emigrados...). Esas fotos eran reveladas no laboratorio Bescansa de Santiago e non chegaban ás mans dos clientes antes duns oito días como mínimo.

  Deste xeito Victorino puido vivir do oficio de fotógrafo, aínda que moitas veces aos seus veciños máis pobres lles fixera algunha foto de balde.

  Aínda así Non foi a súa única actividade destacada: estivo 18 anos á fronte da Cooperativa del Campo de Calvente, Ángeles y San Román e tamén participou en política, pois pertenceu a Coalición Galega, partido polo que saíu elixido concelleiro no período comprendido entre 1983 e 1987.

 

 

  No século XXI comezaron a chegarlle os recoñecementos pola súa obra.  A principios do ano 2015, o Concello de Oroso comezou a recompilar o seu legado en colaboración co propio Victorino e a súa familia, que cederon ao Arquivo Histórico de Imaxes, entón dirixido por Manuel Pazos Gómez (principal impulsor do proxecto), un cento de fotografías en branco e negro e uns oitocentos negativos en cor, datados entre 1968 e 1982. O froito dese traballo sería unha exposición fotográfica no centro cultural de Sigüeiro titulada «Imaxes contra o esquecemento», que permaneceu aberta ata o 8 de xaneiro de 2016, xunto a un catálogo, que foi enviado a moitos centros de arte contemporáneo. Á inauguración daquel emotivo acto, presentado por Xurxo Souto, asistiu a corporación municipal e centos de veciños de todo o concello que testemuñaron a súa admiración pola figura de Victorino.

  Faleceu o día 20 de setembro do 2026, faltándolle só un par de días para cumprir os 99 anos de idade.

 

  O legado que deixou Victorino Verea son unhas fotos tomadas entre 1957 e 1980 que teñen un enorme valor etnográfico porque permiten ver como era a vida no Oroso dos anos 60 e 70 (aínda que tamén ten unha reportaxe realizada no Rocío, na provincia de Huelva, que el valoraba moito).

  Pero ademais son obras de arte. A maioría das súas fotos teñen ese "algo" innegable que atrapa ao espectador. Mesturan a cotidianidade co surrealismo. Unha nena leva un bolso e un neno unha carteira de adulto, un globo terráqueo está no medio dun alpendre, uhas galiñas leghorn comparten plano coa familia vestida de gala e outro grupo familiar posa no medio da leira de millo en Pasarelos, un deles cunha pomba na man.

  Definitivamente Victorino, fotógrafo autodidacta, non foi un mero "premedor" da cámara. Nas súas imaxes hai luz, cor e sobre todo alma.

  Abaixo unha pequena mostra.

 

*José Verea Montero, que naceu en 1931 era o 6º dos irmáns. Cursou estudos musicais nos conservatorios de Santiago de Compostela, A Coruña e o Conservatorio Real Superior de Madrid, sendo alumno de destacados músicos como Puig, Juez Rojas, Halfter, Markevich, Rivó, etc.   Ingresou no corpo de directores de banda de música da Armada e dirixiu desde 1976 a Banda da Zona Marítima do Cantábrico e a da Escola Naval Militar de Marín desde 1977. Desde 1980 tamén foi director da Coral Polifónica de Pontevedra. En 1987 publicou  o libro "Cultura Musical. Evolución histórica de la música universal". En 1988 foi condecorado coa Cruz ao Mérito Naval de 1ª Clase. Compuxo numerosas obras musicais.   No ano 2007 o concello de Oroso honrouno poñéndolle o seu nome á Escola Oficial de Música. Morreu en Marín, onde residía, en febreiro de 2017.

Furtivismo nos anos 60

  Nos anos 60 a pesca e a caza eran unha afección maioritaria entre os homes. Nas zonas rurais practicamente en todas as casas había canas, cestos, zurróns e escopetas. Na cidade había máis diversións e máis dificultade para saír ao campo pero aínda así moitos tiñan ao día a súa licenza e esperaban con paciencia que chegase a época legal para desfrutar as fins de semana do seu pasatempo favorito.

 

 

  Pero non todos respectaban as leis. Un problema, que xa era antigo, agudizouse nesa década: o furtivismo, que lonxe de ir desaparecendo ou limitándose, medrou de forma paralela ao progreso social.

  Dunha banda aumentaron os medios de transporte, a facilidade de traslado a lugares antes moi afastados e o perfeccionamento de armas e municións, mentres que doutra banda, as Forzas da Orde no medio rural contaban co mesmo número de axentes que 15 ou 20 anos atrás. Era raro ver un garda polas beiras de moitos ríos e nos bosques do interior. Así que o furtivismo estaba á orde do día.

  Non obstante había diferenzas entre pescadores e cazadores furtivos.

 

  En xeral os furtivos do río eran veciños do rural que vivían na pobreza e coas troitas conseguían un bo diñeiro, xa que eran un produto de alto valor que podían vender aos vilegos, ás tabernas ou ás casas de comidas. Naquela época non estaban mal vistos. Era algo comunmente aceptado.

  Os sistemas utilizados eran dous: a goxa e os ganchos. Nos días calorosos cun caudal xa bastante baixo, entrada xa a veda, os «ghoxeiros» golpeaban a auga con paus dirixindo as troitas cara á goxa, unha cesta plana de varas. Os «ghancheiros» eran os que deixaban no río, cebados cunha miñoca, os chamados anzois «dormentes» (aínda que en realidade non eran dormentes porque un home ou varios en cuadrilla e cada hora aproximadamente pasaban polo lugar para recoller as troitas, se as había, e cebar de novo).

  Estes dous sistemas foron os principais causantes de que ríos da comarca, antano riquísimos, como o Samo ou o Traveso fosen espoliados e pasasen a ser chamados «ex-millonarios» nos anos 60.

  Outras modalidades como botar lixivia, algún tipo de veleno, explosivos ou unha descarga eléctrica serían usados posteriormente pero non eran frecuentes naquela época.

 

  A diferenza dos pescadores, os cazadores furtivos abarcaban todas as clases sociais. En moitos casos era a paixón desmedida pola caza e non o proveito económico o que levaba a moitos ao furtivismo. Por suposto que había campesiños pobres que cazaban lebres e perdices para poder comer un pouco de carne ou vender as pezas nalgún lugar, pero tamén había labradores ricos (persoas influentes, estimadas ou mesmo temidas) e ademais urbanitas de variada pelame.

  Moitos campesiños pobres eran «furoneiros». Empregaban este animal prohibido e cazaban sen facer ruído nin gastar cartos en cartuchos. Outros eran escopeteiros que se adiantaban á data permitida.

  Pero o progreso trouxo unha nova modalidade de furtivismo: o tractor.

  A finais dos anos 60 xa había máis de 5.000 tractores en Galicia. Con eles chegou a maior ameaza para lebres e coellos. Aínda que xa se cazaba de noite aproveitando a luz da lúa ou dalgún vehículo, os tractores permitiron saír da estrada e das pistas. Podían aproveitar as devasas (cortalumes), entrar en zonas de monte baixo e tamén en terreos cultivados, así atopaban animais, que cegados pola luz dos faros, morrían sen case presentar resistencia.

  En 1967 a novidade foi que os furtivos non esperaron a que se aproximase a época legal de caza senón que, en plena veda, desde o mes de xullo, empezaron as matanzas de lebres e coellos.

  Na comarca de Ordes, especialmente en parroquias como Lesta e Xesteda, en montes próximos á estrada de Carballo, cazouse desde o mes de xullo. Alén dos tractoristas que actuaban en solitario había furoneiros e abundaban os escopeteiros que se anticiparon moitos días á data legal. Moitos eran personaxes bastante distinguidos da comarca pero tamén algúns «señoritos» e industriais da capital. O caso é que aqueles montes quedaron sementados de gran cantidade de cartuchos baleiros antes do día 12 de outubro, data oficial de inicio da tempada de caza.

Monumento ao Emigrante

  Unha das obras artísticas ao aire libre que hai no concello de Ordes é o monumento ao emigrante. Está situado na parte norte do Parque da Constitución, a uns escasos 12 metros da Casa Consistorial nova (que non existía cando se erixiu o monumento, polo que o espazo que quedaba ata o Consistorio vello era de polo menos 30 metros).

  Está case integramente feito de granito. Consta dunha base cadrada de 1,30 metros de lado e unha altura aproximada de 30 centímetros. No lado leste (o que da á Casa Consistorial) aparece gravada a inscrición "Al emigrante".

  Do centro da base emerxe unha especie de penedo irregular onde están tallados de forma rústica e simple catro símbolos da cultura galega: no norte un hórreo, no sur unha gaita, no leste un cruceiro e no oeste un carro.

  Ese penedo está bordeado nas esquinas da base por catro columnas de preto de 1,80 metros de altura. Teñen forma de tronco de pirámide pois son máis anchas na parte baixa (uns 35 centímetros) que na parte alta (18 centímetros) e non están verticais senón caendo cara ao interior, de forma que o monumento parece máis alto e esvelto do que é en realidade.

  As catro columnas están sostendo unha esfera de aproximadamente 90 centímetros de diámetro que representa ao globo terráqueo e apegadas a el varias andoriñas feitas de metal, que obviamente simbolizan aos emigrantes galegos espallándose polo mundo.

  Todo o conxunto ten uns tres metros de altura.

 

  O monumento ao emigrante foi realizado nos anos 80, nunha época de bonanza económica na que moitos concellos tiñan cartos para gastar e a emigración era un tema que nos afectaba moito a todos, polo que agora hai un deles en case calquera lugar de Galicia.

  Ordes foi un dos primeiros concellos en erixir ese monumento e a ocasión foi o primeiro "Mundialito de la Emigración" un macroevento deportivo no que participaron seleccións de fútbol formadas por descendentes de emigrantes de 16 países e que moveu... unhas 6.000 persoas!

  Dentro das celebracións asociadas ao torneo estivo a inauguración do monumento o domingo (non estou 100 % seguro) 23 de maio de 1982.

 

 

 

  A partir dese momento, nas festas patronais o día 16 de agosto (San Roque) pasou a estar dedicado tamén á emigración e comezou a tradición de que as autoridades municipais organizasen e participasen nunha ofrenda diante do monumento pero deixando o protagonismo do acto a unha parella de emigrantes.

  Un ano despois do terrible atentado de Madrid en marzo de 2004, colocouse unha placa apenas a un par de metros do monumento, así que cando se efectúa unha homenaxe ás vítimas tamén se emprega o mesmo lugar.

 

Accidente aéreo no Mesón

   En abril de 1964 Antonio Ramos, un rico veciño do Mesón do Vento morreu nun accidente de avioneta en Arteixo.

  Tres anos e uns días despois o pobo do Mesón volveu conmocionarse por culpa doutro accidente aéreo.

  O luns 1 de maio de 1967 ás 5 da tarde nunhas leiras próximas ao Mesón estrelouse unha avioneta francesa, modelo Jodel de tres prazas, propiedade do Centro Aeronáutico de Dijon.

  Pola mañá viaxara desde San Sebastián a Alvedro, aeroporto ao que chegou á unha da tarde. De alí despegou cara a Lavacolla pero a súa sorte estaba decidida e a súa viaxe remataría a 28 quilómetros do destino previsto.

  Os tres ocupantes da avioneta ían en peregrinación a Fátima. O piloto era Jean Marie Gabriel Revirón de 30 anos, natural de Gray. Os seus acompañantes eran Yves Jean Marie Ernest Gremier de 38 anos, natural de Tincey-et-Pontrebeau, e Marie Louise Hardorn tamén de 38 anos, natural de Corre e viúva de Méndez Vaquero. Os tres morreron instantaneamente co impacto. O piloto apareceu a varios metros dos restos da avioneta e os pasaxeiros, un ao lado e o outro atrapado no interior.

 

 

  Ao pouco tempo persoáronse no lugar a Garda Civil ao mando do capitán da Coruña Benito Morán Hidalgo e do tenente do posto de Ordes José Vilares Aranda. Para instruír as primeiras dilixencias chegaron o xuíz de 1ª Instancia de Ordes Ramón Montero Fernández Cid, o secretario Jesús Cristín, o auxiliar José Galán e o forense Antonio Concheiro.

  Ordenado o levantamento dos cadáveres, foron levados en dúas ambulancias ao depósito xudicial de Ordes. Alí tiñan previsto estar un par de días pero remataron por ser cinco. Finalmente o sábado 6 de maio serían trasladados en ambulancia ata París.

Incendios en Cerceda en 2016

  En Cerceda a noticia máis impactante de 2016 foi a sucesión de incendios provocados por unha veciña do lugar do Pumar.

  Carmen García Grela a Leiteira, que entón tiña 56 anos, era moi coñecida por estar casada cun empregado da gasolineira e porque debido ao seu mal carácter tiña gañado a inimizade dunha importante cantidade de xente.

  Ocorréuselle ese verán plantar lume ao monte e ademais preto de lugares habitados. Así que desde o día 18 de xullo fixo pequenas viaxes co seu coche e foi provocando incendios deixando no bosque unha candeíña acesa. Por certo que esas candeas aromáticas (non había doutra clase na tenda) comprábaas en paquetes de 12 no comercio chinés situado a escasos 50 metros da gasolineira.

  Con este pouco sofisticado pero efectivo modus operandi provocou 15 incendios que ocasionaron unha superficie queimada de 22 hectáreas e ademais sempre a menos de tres quilómetros da súa casa.

  Carmen pronto foi considerada a principal sospeitosa, así que os axentes do Servizo de Protección da Natureza (Seprona) e do posto da Garda Civil de Ordes montaron un operativo de vixilancia que a descubriu o día 12 de agosto saíndo ás 7 da mañá da súa casa nun coche. Efectuou sete paradas, deixando sempre unha candea ardendo. Unha foi retirada por un veciño e as outras seis polos axentes.

  Ás 7 e media foi detida a pesar de ofrecer resistencia. No vehículo acháronse as outras cinco candeas do paquete, unha caixa de mistos e nada menos que... nove mecheros! Claramente non era sofisticada pero si extremadamente previsora. Destaca a ironía de que un dos aparellos estaba decorado coa frase «Amo Galicia», cousa que chamou moito a atención.

 

  Carmen foi metida en prisión preventiva á espera do xuízo, que tivo lugar o 11 de abril de 2018 na Audiencia Provincial da Coruña.

  O seu avogado alcanzou un acordo coa Fiscalía polo que aceptaba catro anos e medio de cárcere (menos o ano e medio que xa levaba en prisión), é dicir, ata o 2020, o terribe ano da pandemia.

Porcos para Saprogal

  O seguinte artigo foi publicado o xoves 13 de abril de 1967 en La Voz de Galicia e -exactamente igual co mesmo formato e fotos- o día seguinte en El Progreso de Lugo. Así que claramente era publicidade pagada pola empresa Saprogal, pero vouno reproducir integramente porque explica axeitadamente a revolución que se estaba a producir no agro galego nos anos 60. A nova tamén saíu o día 12 no xornal vespertino La Noche de Santiago, pero nese caso si era un artigo informativo.

 

127 ejemplares de cerdos de razas selectas viajaron en avión hasta el aeropuerto de Santiago procedentes de Missouri, USA.

Forman parte del programa «HBI» desarrollado por Saprogal S.A.

Interesante programa para el desarrollo del sector porcino, con base en la planta de Mesón del Viento*

 

  El sector de ganado porcino está en una óptima fase de despegue en la región gallega. Después de dilatados períodos, en los que ese crecimiento del sector se había desarrollado sin previsiones ni mejoras, estamos en un momento muy esperanzador gracias a realidades fecundas constituidas por actos muy concretos y muy interesantes. Concuerda esta preocupación con la demanda que en nuestro tiempo tienen los productos cárnicos, tanto en forma directa como por medio de las oportunas transformaciones y derivados. Región especialmente dotada para que el sector ganadero tenga éxito y florezca de modo adecuado, Galicia no podía quedar al margen en todo lo que se refiere al subsector porcino, también apto para que esta región alcance el debido y necesario desarrollo.

  Un hecho de sustancial interés alcanzó cuerpo en la inauguración de Saprogal S.A., de Productos Gallegos, sita en San Pedro de Nos. Cuando comenzó a funcionar en el mes de septiembre de 1965, todas las esperanzas giraron en torno de una industria que tratará de figurar entre las primeras mediante procedimientos y técnicas del más moderno estilo y rendimiento. Su programa de producción de ganado porcino, actualmente en periodos de montaje, y para plazo muy corto, será uno de los más fecundos y productivos, puesto que esa producción será de calidad muy superior a la que actualmente existe en España.

 

UNA MUESTRA: 127 EJEMPLARES DE TRES RAZAS SELECTAS

  De magnífica estampa, finos y cuidados, llegaron ayer a las 9 de la mañana al aeropuerto nacional de Santiago (Labacolla), 127 ejemplares de tres razas selectas de cerdos, como son la Poland China, Hampshire y Yorkshire, que son el resumen y compendio de importantes ensayos e investigaciones y desarrollos obtenidos a lo largo de veinte generaciones. Fruto de esa labor, delicada y meticulosa labor, siempre atenta y vigilante, exquisita, dado lo sutil del material investigado, son los tipos de cerdo que constituyen una raza superior entre los animales para engorde y que son ya conocidos como «Cerdos HBI».

  La planta que Saprogal tiene en Mesón del Viento, en la granja de su propiedad que se extiende a más de doscientas hectáreas, dotada de excelentes instalaciones, entre las más modernas de Europa, se verá ahora enriquecida de manera magnifica por estas nuevas aportaciones de cerdos HBI, cuyo rendimiento ha sido acreditado para el engorde en numerosas experiencias. Con esto, ese despegue productivo de que hablamos en materia de ganado de cerda, se verá altamente incrementado, como una contribución magnífica al desarrollo económico y social de una región que por su destino es eminentemente ganadera.

  El moderno avión que los trajo a Galicia, al tomar tierra en Labacolla, era como un símbolo de modernidad y renovación. Acompañados los animales por don Paul Jensen, director de HBI, y de don José Antonio Fernández Chaves, veterinario, director del Departamento de Producción Porcina de Saprogal, en el aeropuerto esperaban la llegada del avión, don José Gómez de la Jefatura de Ganadería de La Coruña, Mister Richard W. Hotz director gerente de Saprogal y don José María Pascual director de Administración. Los cerdos han llegado en buenas condiciones, bien instalados y atendidos en todo instante, hecho que ha podido lograrse en parte merced a la comodidad y amplitud del moderno reactor.

 

 

SAPROGAL SEGUIRA LOS PROGRAMAS DE HBI

  Para mejorar sin interrupción los programas de HBI, cuyos resultados son óptimos, como se observa en las experiencias tenidas, la Granja Saprogal, situada en una de las zonas más bellas de Galicia, mantendrá y seguirá dichos programas, para avanzar y desarrollar al máximo las piaras de raza pura. El programa constará también de un sistema de coordinación con granjeros colaboradores de Saprogal, a quienes serán transferidos cerdos híbridos y machos de raza pura, para que produzcan los lechones para engorde ya prestigiados por las siglas HBI.

  Es de tener muy en cuenta que dichos colaboradores son expertos en la crianza de cerdos, por lo que está asegurado en todo momento la meticulosidad de los procedimientos y la conexión con la planta de Saprogal. Pero, siguiendo esa línea de coordinación, el engorde será llevado a cabo por otros expertos y colaboradores distintos, todos ellos especialistas en la recría de cerdos.

 

 

UNA PREVISION ÓPTIMA A MUY CORTO PLAZO

  Para que se complete la eficacia de tan complejo sistema, coordinado al máximo, para indicar que este programa de Saprogal supone el alcance de una producción de cincuenta mil cerdos HBI por año en el plazo corto de unos tres años. La cifra es muy interesante para nuestro país, tan necesitado de productos cárnicos y de sus derivados, sobre todo en un momento en que industrias de otra índole se desarrollan con mayor amplitud. El esfuerzo, por tanto, quedará como un auténtico record, cuyos frutos serán destinados del modo más amplio en el corto término de tres años.

 

ASISTENCIA TÉCNICA Y DESARROLLO DEL SECTOR

  Un aspecto muy notable del programa de Saprogal se refiere y extiende al suministro de reproductoras, por medio de las tres razas selectas mencionadas, y por el que se producirán cerdos HBI por el sistema de doble híbrido en la manera que se reseña y expone en el gráfico siguiente:

  Ya hemos dicho que los reproductores híbridos F1 se producirán también en Saprogal. Esto tiene indudable importancia, porque de este modo se seguirán de modo inmediato, por el personal experto, las evoluciones de toda la línea, dado que serán a su vez los padres de los cerdos HBI que se produzcan en la Granja.

  Pero Saprogal tiene previsto en su programa un interesante suministro de asistencia técnica En nuestro tiempo ya no se puede actuar empíricamente y con ensayos no siempre adecuados y racionales. La crianza del cerdo exige una auténtica investigación, cuyo curso hay que seguir en todo momento con cuidado y sentido de lo que se hace y para qué se hace. Para aumentar la productividad y conseguir la más alta calidad, los granjeros contarán con la ayuda técnica necesaria para que la crianza de lechones y de su ceba para el sacrificio estén presididos por el más cuidado sentido de la producción. De esta manera, aún dentro de un sector concreto y con adjetivos muy precisos, se contribuye a la formación técnica y a fomentar el interés por los aspectos tecnológicos de elementos sectoriales que merecen ser conocidos, pues sabido es que en nuestro tiempo la adaptación tecnológica es un patrimonio indeclinable, fundamental para el desarrollo y para el progreso.

  El hecho de que 127 excelentes ejemplares de raza porcina pura y óptima hayan llegado al aeropuerto nacional de Labacolla en Santiago de Compostela no es un hecho más o menos fortuito, producido por las leyes naturales de la economía, sino un intento racional, perfectamente previsible en sus consecuencias, porque se trata de insertarlos para potenciar y hacer sumamente efectivo en el programa sectorial trazado por Saprogal.

 

* Aínda que se mencione o Mesón do Vento por ser a poboación importante máis próxima á granxa, esta achábase en terreos pertencentes ao concello de Abegondo.

Paseando por Lesta

  Hoxe serei eu, en vez de Cristóbal Ramírez, quen propoña un roteiro curto e fácil polo centro da parroquia de Lesta.

 

  Podemos aparcar no lugar da Igrexa ao lado da igrexa de Santo André e contemplala por fóra. É pequena pero sobria e moi bonita. Tamén podemos admirar na casa contigua un hórreo sumamente peculiar con celeiro de pedra pero corpo de formigón de cor moi clara e tellado de lousa. En fronte está o tamén pequeno e coqueto local social e un estilizado cruceiro de pedra de gran valor artístico.

  Despois de ver os monumentos chega o momento de poñerse a andar. Unha recomendación: é aconsellable levar unha vara ou bastón porque hai algúns cans soltos e aínda que ningún resultou agresivo sempre se intimidan máis facilmente levando algo na man.

 

  Comezamos a andar cara ao leste pola estrada. Non teremos problemas porque a circulación é escasa. A menos de 200 metros hai unha pista á esquerda que nos leva, se a tomamos, a un pequeno lugar chamado Campoleiro. Estamos a bastante altura (uns 320 metros) e á esquerda da pista vemos o castro uns 20 metros máis alto. Se miramos atrás, ao oeste, vemos unha fermosa paisaxe onde se alternan a cor verde clara dos prados e leiras de millo coa escura dos arboredos. Como a vía do tren cruza este terreo, con sorte poderemos ver algún deles pasando.

 

  Se no canto de ir a Campoleiro seguimos pola dereita chegaremos a Agromaior. Ao bordo da estrada, se nos fixamos, veremos un freixo e un tilo, árbores nada habituais na nosa comarca. Desde Agromaior hai outra pista que vai a Campoleiro. Nela o único algo rechamante é unha pequena plantación de bambú e un xigantesco carballo americano. Ah, e un can pesado e persistente nos seus ladridos.

  Continuando cara a Xermiñas vemos á esquerda a granxa da gandería Agramaior -con "a"- e pouco despois a primeira casa. Tamén vemos un lavadoiro e unha enorme granxa, ao parecer pechada porque está baleira de animais, da gandería del Río Deus.

  Uns 350 metros despois da granxa estamos no Couto. Aquí hai unha casa antiga restaurada cuns xardíns e un muro de peche espectacular. Collemos logo unha pista asfaltada pero bastante deteriorada que descende á dereita cara ao oeste e chegamos a Agrela. Aquí volve haber granxas como as de Martínez e Varela Fariña. A pista segue descendendo e pasa ao lado de Camiño, lugar onde hai un enorme can bastante máis tranquilo que o anterior.

 

  Despois dunha casa antiga en ruínas hai un regato que vai desembocar ao rego de Lesta, así que a vexetación espésase e pasamos por unha zona máis sombría. De súpeto a estrada divídese. Se seguimos recto e andamos uns 450 metros chegamos á Igrexa, o noso punto de partida. Sería un roteiro moi curto de 2,5 quilómetros.

  Pero imos coller a pista da esquerda que nos leva ata o Pazo. Á nosa esquerda queda a denominada Agra de Pedre. Poderiamos pensar que o nome Pazo é debido á unha casa vella de pedra, pero parece que non. Había unha edificación máis antiga, residencia dalgún sacerdote, que hoxe foi substituída por dúas casas modernas.

 

 

  Saímos do lugar, continuamos baixando ata a cota 275 e agora hai un xiro á dereita e unha forte subida. No medio de extensas leiras de millo estamos a chegar a Del, un lugar que só ten dúas casas. A de cor branca é a chamada Casa Xuncal e en fronte aínda resiste abandonada a anterior casa de pedra da familia Juncal.

  Ao cabo da esixente costa (andando 500 metros de distancia subimos 50 metros de altura) atopamos un pequeno lugar chamado as Pereiriñas e xa ao lado sen haber separación ningunha están as casas da Altiboia. Unha das últimas ten no patio un hórreo de 1935 bastante deteriorado pero cunha preciosa cruz de adorno.

 

 

  A pista volve bifurcar e á esquerda vese unha das casas dos Abeneiros pero seguimos á dereita cara á Cruz. Agora volvemos subir e vemos unha casa e un prado onde descansan apracibles unhas vacas ao aire libre. Pouco despois destaca un hórreo de granito con cuberta de tella plana. Ao lado o Bar La Cruz, rexentado por Mª José Liste, e enfronte o camiño que vai ao castro e outro hórreo, este máis moderno (de 1959) pero tamén cunha bonita cruz de adorno. Andando outros 250 metros máis chegamos á Igrexa.

  Este roteiro tampouco é moi longo, uns 3,9 quilómetros, e aínda que hai un par de costas é moi accesible para case todo o mundo.