sábado, 9 de mayo de 2026

Oroso en 1845 (El Madoz)

  Entre 1845 e 1850 foi publicada unha das obras imprescindibles para coñecer mellor a xeografía e historia de España no século XIX. Trátase do "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar", abreviadamente mellor coñecido como o "Diccionario de Madoz", polo seu autor Pascual Madoz. Velaquí os datos de Oroso.
 
OROSO Tomo XII (1849)
Ayuntamiento en la provincia, audiencia territorial y capitanía general de la Coruña (7 1/2 leguas) partido judicial de Órdenes (1 1/2), diócesis de Santiago (2 1/2): SITUACIÓN sobre la margen derecha del Tambre y confluencia de las aguas, que procedentes de la sierra de Montemayor, bajan por los puentes de Santalla; CLIMA húmedo, pero bastante sano. Consta de las feligresías de Ángeles, San Mamed; Calvente, San Juan; Cardama, Sta María; Gándara, San Miguel; Marzoa, San Martín; Oroso, San Martín; Pasarelos, San Román; Senra, Santa Eulalia; Trasmonte, San Esteban, y Villa-romariz, Sto Tomás, que reúnen sobre 70 poblaciones con unas 500 CASAS, si bien no la hay propia para el ayuntamiento ni se sostienen más que dos escuelas indotadas a las que concurren unos 30 o 40 niños. El TÉRMINO municipal confina por N. con el de Órdenes; Al E. Frades y Pino; al S. Enfesta, interpuesto el Tambre, y al O. Traso, formando el límite el río de Puentes de Santalla. El TERRENO participa de llanos fértiles, montes arbolados y buenos prados de pastos: le bañan además del Tambre los ríos Samo y Maruzo, que corren de N. a S. Los CAMINOS municipales y el real que pasa por el puente de Sigüeiro, se encuentran en mediano estado. El CORREO se recibe por la capital del partido. PRODUCTOS: cereales, pastos, legumbres y hortalizas; cría ganado de todas las especies; hay caza y pesca. INDUSTRIA: la agricultura, molinos harineros, varios telares y diferentes oficios de primera necesidad. POBLACIÓN: 488 vecinos, 2,321 almas. RIQUEZA PRODUCCIÓN: 49.398,444 reales. IMPUESTOS: 596,864: y CONTRIBUCIÓN con 35,213. El PRESUPUESTO MUNICIPAL se cubre con el producto de la octavilla y reparto vecinal.
 
ÁNGELES (SAN MAMED DE) Tomo II (1845)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 1/2 leguas), diócesis de Santiago (4), partido judicial de Órdenes (3) y ayuntamiento de Oroso: SITUACIÓN en una altura a la derecha del río Tambre y CLIMA sano, comprende las aldeas de Bran, Cabanas, Cachopal, Calvente, Canes, Meimije, Pedralba y Sar que reunen 70 CASAS de mala construcción: la iglesia parroquial (San Mamed) es de orden regular, con cementerio capaz y el curato de provisión ordinaria, auxiliado por un teniente: su TÉRMINO confina por N. por Calvente, San Juan; por E. con Lardeiros; por S. con Gonzar y por O. con Senra: el TERRENO es bastante quebrado y le bañan buenas aguas que dan impulso a dos molinos harineros y, aunque en su mayor parte se halla inculto, tiene buenos pastos y arbolado, especialmente de castaños, con cuyo fruto alimentan parte del año el ganado de cerda: también cría vacuno, caballar, mular y lanar: PRODUCTOS: trigo, maíz, centeno, patatas y lino: POBLACIÓN: 83 vecinos: 415 almas: CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
CALBENTE (sic) Tomo V (1846)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (2 1/2), partido judicial de Órdenes (2) y ayuntamiento de Oroso (1/2): SITUACIÓN a la derecha del río Tambre y cerca del camino que se dirige desde Santiago a Mesía: el CLIMA templado y bastante sano. Tiene 32 CASAS, distribuidas en los lugares o aldeas de Barreira, Fornelos, Garabanja, Iglesia, Mijoy y Vieiro; una iglesia parroquial (San Juan), y dos buenas fuentes dentro de población. El TÉRMINO confina al N. con Santa María de Moar; Al E. San Martín de Marzoa; por S. San Mamed de los Ángeles, de cuyos puntos dista 1/4 de legua, y 1/2 por O. de Santa María de Beán. Le baña un riachuelo que corre a unirse al Tambre: El TERRENO es de mediana calidad; los CAMINOS locales malos y el CORREO se recibe por Santiago. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo y patatas; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes: INDUSTRIA: la agrícola y 2 molinos harineros. POBLACIÓN: 31 vecinos, 155 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
CARDAMA (SANTA MARÍA DE) Tomo V (1846)
Feligresía en la provincia de la Coruña (8 leguas), diócesis de Santiago (2), partido judicial de Órdenes (2) y ayuntamiento de Oroso (1/2): SITUACIÓN en paraje bastante llano y a la derecha del río Tambre, con buena ventilación y CLIMA templado: comprende los lugares de Cerballas, Cardama, Carollo, Iglesia, Pedredo y Ventosa que reunen 30 CASAS de pocas comodidades. La iglesia parroquial (Santa María) es única. El TÉRMINO confina por N. con san Juan de Calbente; por E. con Santa Eulalia de Senra, por S. con Santa María de César, del partido judicial de Santiago, y por O. con Santa María de Budiño, del de Arzúa; extendiéndose por donde más 1/4 de legua tiene fuentes de buena agua y le baña el indicado río. El TERRENO participa de monte y llano, aquel poco poblado y este en la parte cultivable de mediana calidad. Los CAMINOS vecinales y mal cuidados y el CORREO se recibe de la capital del partido: PRODUCTOS centeno, maíz y trigo; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes: INDUSTRIA la agrícola y tres molinos harineros: POBLACIÓN: 30 vecinos, 129 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
DEIJEBRE (SANTA MARÍA DE) Tomo VII (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (3) partido judicial de Órdenes (1/2) y ayuntamiento de Oroso (1/2): SITUACIÓN en terreno desigual con buena ventilación y CLIMA sano: comprende los lugares de Bajoya, Bouzalonga, Burata, Carballioo [Carballos], Iglesario, Vilar de Abajo y Vilar de Arriba, que reúnen 25 CASAS. La iglesia parroquial (Santa María) es única: el señorío lo ejercía el conde de Altamira, como una de las comprendidas en la jurisdicción de Folgoso. El TÉRMINO confina por N. con Santa Eulalia de Pereira; por E. con Santo Tomás de Villarromariz, y por S. y O. con San Martín de Oroso: tiene fuentes de buen agua, cuyos derrames fertilizan el terreno, y sus montes se hallan bastante poblados, los CAMINOS transversales y poco cuidados. El CORREO se recibe de la capital del partido. PRODUCTOS: trigo, centeno y maíz; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y dos molinos harineros: COMERCIO, el tráfico de vinos del país. POBLACIÓN: 26 vecinos, 131 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
GÁNDARA (SAN MIGUEL DE) Tomo VIII (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (8 leguas), diócesis de Santiago (2) partido judicial de Órdenes (2) y ayuntamiento de Oroso (1/2): SITUACIÓN en paraje desigual y a la derecha del río Tambre, con buena ventilación y CLIMA templado y sano: comprende los lugares de Famega [Falmega] de Abajo, Franco, Gándara, Oroso, Piñeirón y Useira, que reúnen 30 CASAS de pocas comodidades. La iglesia parroquial (San Martín) es matriz de Santo Tomé de Villaromariz, con quien confina el TÉRMINO por N.; por E. con Santa María de Cesar; por S. con San Andrés de Barciela, y por O. con San Martín de Oroso; tiene fuentes de buen agua dentro y fuera de la población. El TERRENO participa de monte y llano, aquel poco poblado, y este de mediana calidad. Los CAMINOS locales, y hay uno que desde Fuentesilgueiro [Ponte Sigüeiro] se dirige a Mesía pasando por el citado lugar de Famelga, y el CORREO se recibe de la capital del partido. PRODUCTOS: trigo, centeno y maíz; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 2 molinos harineros. El COMERCIO se reduce a la importación de vino y aguardiente. POBLACIÓN: 30 vecinos, 112 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
MARZOA (SAN MARTÍN DE) Tomo XI (1848)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 1/2 leguas), diócesis de Santiago (3 1/2), partido judicial de Órdenes (1), y ayuntamiento de Oroso (1/2). SITUACIÓN a la izquierda del río Samo afluente del Tambre: CLIMA húmedo pero bastante sano: comprende los lugares o aldeas de Armada, Carballal, Castro, Cubelo, Grela, Iglesia y Recouso, que cuentan con 33 CASAS y 2 fuentes de buenas aguas. La iglesia parroquial (San Martín), es única, su curato de entrada y el patronato lo ejerce el colegio del Santo Espíritu de la ciudad de Santiago. El TÉRMINO se extiende a una legua de N. a S. y 172 de E. a O., confina con los de San Martín de Gallegos, Santa María de Barbeiros, Beán y Santa Eulalia de Pereira; le baña el mencionado río, y el TERRENO aunque montañoso disfruta de llanos de buena calidad: los CAMINOS locales enlazan con el que desde Órdenes se dirige, cruzando esta feligresía, a Arzúa y Mellid: el CORREO se recibe en la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo, algunas legumbres y lino; cría ganado vacuno, caballar y lanar: hay caza de perdices, liebres y jabalíes y se pescan truchas. INDUSTRIA: la agrícola y 4 molinos harineros. POBLACIÓN: 33 vecinos, 188 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
OROSO (SAN MARTÍN DE) Tomo XII (1849)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 1/2 leguas), diócesis de Santiago (2 1/2) partido judicial de Órdenes (1 1/2) y ayuntamiento de su nombre. SITUACIÓN sobre la margen derecha del Tambre, en el camino real de Santiago a la Coruña, con buena ventilación y CLIMA sano: comprende los lugares o aldeas de Barreiro, Mariñaos, Oroso de Abajo, Oroso de Arriba, que reúne 80 CASAS, dos fuentes de agua potable y una escuela sin dotación pero frecuentada por 16 alumnos. La iglesia parroquial (San Martín) es única; su curato de entrada, cuyo patronato lo ejerce el conde de Altamira. El TÉRMINO confina por N. con Montaos; al E. Castelo; al S. Barciela, y por O. Villa-romariz: El TERRENO, aunque montuoso, disfruta de llanos de mediana calidad: en el lugar de Sigüeiro se halla el puente de este nombre, sobre el indicado Tambre, dando paso al CAMINO real de que hemos hecho mención. El CORREO se recibe por la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, trigo, maíz, patatas y algunas legumbres; cría ganado vacuno, mular y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes; se pescan truchas. INDUSTRIA: la agrícola, dos hornos de tejas, 6 molinos harineros y carboneo de roble. POBLACIÓN: 79 vecinos, 800 almas. CONTRIBUCIÓN: con las demás feligresías de que se compone el ayuntamiento.
 
PASARELOS (SAN ROMÁN DE) Tomo XII (1849)
Feligresía en la provincia de la Coruña (8 leguas), diócesis de Santiago (2 1/2), partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Oroso (1). SITUACIÓN entre los ríos Maruzo y Tambre; CLIMA húmedo pero sano: comprende Iglesia, Pasarelos, Poza, San Román, Seijo y Vimieiro, que cuentan con 30 CASAS y disfrutan de fuentes de buen agua. La iglesia parroquial (San Román), es anejo de la de Moar, que pertenece al ayuntamiento de Frades. El TÉRMINO confina por N. con la matriz; Al E. Lardeiros; S. San Mamed de los Ángeles, y por O. San Juan de Calvente. El TERRENO participa de monte y llano, de mediana calidad: sus CAMINOS vecinales y malos, y el CORREO se recibe de Órdenes. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo, patatas y algunas legumbres; cría ganado vacuno, caballar, lanar y de cerda: hay caza y pesca. INDUSTRIA: la agrícola y 2 molinos harineros. POBLACIÓN: 30 vecinos, 126 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
SENRA (SANTA EULALIA DE) Tomo XIV (1849)
Feligresía en la provincia de la Coruña (8 leguas), diócesis de Santiago (2), partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Oroso del que es capital o residencia. SITUACIÓN en un llano montuoso con buena ventilación y CLIMA sano: comprende los lugares de Ardarís, Burata, Castro, Couso, Iglesario, Jabel, Piñeiro, Rigueiro, Senra, Torre, Vilares, Viña, Viñán y el caserío que en el lugar de Vilares tiene el duque Patiño. La iglesia parroquial (Santa Eulalia), es única y el cementerio no perjudica a la salud pública. El TÉRMINO confina por N. Beán; E. Villa-romaris; S. Budiño, y O. San Mamed de los Ángeles: el TERRENO es de mediana calidad en la parte destinada al cultivo: los CAMINOS locales mal cuidados, y el CORREO se recibe de Órdenes. PRODUCTOS: trigo, centeno, maíz y patatas; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y molinos harineros. POBLACIÓN: 66 vecinos, 264 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
TRASMONTE (SAN ESTEBAN DE) Tomo XV (1849)
Feligresía en la provincia de la Coruña (8 leguas), diócesis de Santiago (2), partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Oroso (1): SITUACIÓN a la izquierda del río Tambre; CLIMA templado y sano: comprende los lugares de Burgao, Castro, Costa, Esquipa, Fabián [Fafián], Iglesia, Pazo, Piñeiro, Rial y Trasmonte que reunen 49 CASAS, varias fuentes de buen agua y una iglesia parroquial (San Esteban) servida por un curato de entrada, cuyo patronato ejercen los vecinos: Hay una ermita (San Roque) sostenida por los fieles. El TÉRMINO confina por N. y E. San Martín de Oroso; S. Santa María de Berreo, y O. el río Tambre: el TERRENO es montuoso y llano: el CAMINO de Santiago a Baños de Carballo pasa por el E. y se halla en mediano estado. El CORREO se recibe por la capital de partido. PRODUCTOS: centeno, maíz, patatas, legumbres y frutas; cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 3 molinos harineros, y se comercia en vino y aguardiente. POBLACIÓN: 49 vecinos, 238 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
VILLAROMARIZ (SANTO TOMÁS DE) Tomo XVI (1850)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 1/2 leguas), diócesis de Santiago (2 1/2), partido judicial de Órdenes (1 1/2), y ayuntamiento de Oroso (1/2). SITUACIÓN en terreno quebrado, de CLIMA saludable con buena ventilación y templado: tiene 35 CASAS de mala construcción distribuidas en los lugares Bordomás, Curro, Gadamil, Tamega de Arriba, Vilarelle de Abajo, Vilarelle de Arriba y Villaromarís. La iglesia parroquial (Santo Tomás) es anejo de San Miguel de Gándara; hay 4 fuentes de aguas buenas que surten al vecindario. TÉRMINO confina por N. con Santa María de Beán; E. con Santa Eulalia de Senra; S. con San Miguel de Gándara, y O. con Santa María de Deijebre: el TERRENO participa de monte y llano, siendo la parte cultivada de mediana calidad: los CAMINOS son vecinales y malos, y el CORREO se recibe en la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, trigo, maíz, patatas, algunas legumbres y frutas; cría ganado vacuno, caballar, algo de cerda y lanar, y hay caza de liebres, perdices y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 4 molinos harineros, y se comercia en vino y aguardiente. POBLACIÓN: 35 vecinos, 144 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.

domingo, 3 de mayo de 2026

Festas e novas de 1965


  As festas de 1965 estiveron a piques de non celebrarse. Despois dos apuros de 1964 ninguén se decidía a organizalas. Afortunadamente no último minuto as mulleres tomaron as rendas e encabezadas por Josefa Conde Ferreiro crearon unha comisión que logrou levar as festas a bo porto, razón pola que serían chamadas as Festas das mulleres.
  O feito foi amplamente celebrado pola prensa galega que comparou Ordes con Zamarramala, a vila de Castela onde as mulleres mandaban un día ao ano.
 Josefa traballaba para a comisión despois das 7 da tarde no seu tempo libre (era unha muller casada con 4 fillos que atender) e só se queixaba de que as súas compañeiras solteiras non querían ir sen ela a ningún lado, pero polo demais quedou moi contenta delas, coa colaboración dos membros de comisións anteriores (o seu marido Laureano organizara tamén as festas con anterioridade) e coa resposta do pobo que agradeceu o xesto e contribuíu con 125.000 pesetas para a organización.
 
  As festas duraron 4 días e comezaron o sábado 14 cos tradicionais gaiteiros, xigantes e cabezudos e o disparo de bombas. Pola noite houbo a primeira verbena na Alameda.
  O domingo 15, día grande, empezou tamén cos xigantes e cabezudos e as actuacións da Banda de Infantería de Mariña do Ferrol e a orquestra -tamén ferrolá- Bellas López. Pola noite houbo verbena nunha Alameda iluminada pola empresa de Eliseo Blanco Rial e os típicos fogos artificiais.
  O luns 16, día de San Roque, foi amenizado pola orquestra Mayka de Lugo.
  O martes 17 remataron as festas con outra banda distinta.
 
  La Voz de Galicia dedicoulles un especial de dúa páxinas onde eran entrevistados Josefa Conde e o concelleiro José Galán. Este volveu a falar dos dous problemas fundamentais da vila: a traída de auga e o aparcamento na rúa Alfonso Senra. Tamén informou da constitución do Círculo Cultural e Recreativo que xa conseguira un local, pero no que faltaba por definir a directiva.
  Pola súa banda o xornal santiagués La Noche dedicoulles 2 páxinas completas e outras dúas parciais onde, ademais de moitos anuncios, había un pouco de todo: un artigo de José Fernández Ferreiro ensalzando ás mulleres, outro de Fausto Blanco sobre a desexada traída de augas e o tradicional texto de Víctor Gónzalez Faya -o mesmo que aparecía en La Voz- sobre as festas de moitos anos atrás*. Ademais da entrevista a Josefa Conde, tamén había outra á "bella señorita" Conchita Liñares*.
 
* [...] El programa duraba tres o cuatro días. Había una banda de música y gaiteros. Otros años hasta hubo dos bandas. Las que actuaron por aquellos tiempos fueron Garabanja, Senra, Corme, Órdenes, Camboño y Arca y hasta un año hubo que recurrir a la pequeña banda de "Toca no Zoco" de Abellá.
  Las verbenas con más o menos bombillas y recuerdo que un año hubo verbena a la veneciana con muchísimos farolillos; banderitas siempre hubo muchas.
  No faltaba el trascendental partido de fútbol en el Campo del Naranjal. Podemos recordar las viejas glorias de aquellos tiempos: a Juanitiño, Toñito, Mundito, Pepiño, Eliseo, Manolito, Louro y Pedri, etc. [...]
* Conchita Liñares, cuxa beleza eloxiou o xornalista J. de la Presa ("pocas veces el periodista tiene ante si un rostro tan bello y una expresión tan dulce") presidía dúas peñas, unha celtista -con só 16 membros-, e outra taurina, a Peña el Cordobés, que constaba de máis de 50 membros! que ían á Coruña ou a Pontevedra cando el actuaba nesas prazas. E por certo, o seu mozo e futuro marido non participaba nelas porque era deportivista e "Vitista".
 
  1965 foi Ano Santo, así que o mércores día 22 de setembro tería lugar a peregrinación do arciprestado de Berreo de Arriba. Portaron os estandartes o xuíz Martín Otero Fernández e a súa esposa Consuelo Daviña. Oficiou a misa o párroco de Leira  don Juan Bermúdez de Castro e presentou a ofrenda o arcipreste que era o párroco de Ordes don José Fernández.
 
  O ano rematou cunha moi mala noticia: a principios de novembro o goberno emitiu un decreto que modificou a demarcación xudicial de 1882. A mellora das vías de comunicación facía innecesarios moitos dos xulgados. Deste xeito os partidos xudiciais de Negreira, Padrón e Arzúa foron absorbidos por Santiago. Ordes tamén quedou sen el, integrándose todos os seus concellos no de Santiago, agás Cerceda que quedaría incluído no da Coruña.
  Esta situación duraría 23 anos ata 1988, no que a vila volvería a ser cabeza do 14º partido xudicial da provincia da Coruña.

miércoles, 29 de abril de 2026

O carro


O CARRO GALEGO
  O carro foi o principal medio de transporte do mundo rural galego deste tempos inmemoriais. Nas casas ricas podía haber bois de tiro, pero nas pobres (que eran a maioría) as que tiñan ese cometido eran as vacas.
  Aparte da súa obvia función de transporte, a súa uniformidade tamén permitiu empregalo como unidade de medida para cuantificar cantidades de leña ou de determinadas producións agrarias.
  Na miña infancia, nos anos 60 do século XX, o carro era practicamente indispensable e había un (e ás veces dous) en todas as casas campesiñas e por certo pagaban imposto de circulación (taxa de rodaxe) como agora os coches. A mellora da economía permitiu que cada vez máis campesiños accederan a un tractor. Dos 400 que había en Galicia en 1960 pasouse a 10.700 en 1970 e a 54.000 en 1980. Nos anos 70, por tanto, o carro comezou a ser deixado de lado e a ser substituído pola tracción mecánica. Nos anos 80 aínda se podían atopar con certa facilidade pero xa eran considerados como unha imaxe arcaica.
 
FABRICACIÓN E MATERIAIS
  Aínda que algunhas veces os carros podían ser fabricados por carpinteiros comúns (José Manteiga Veiras Mella no Mesón do Vento tanto facía carros, grades e arados como mobles ou encofraba muros para a construción), era moito máis habitual que os fixeran carpinteiros especializados (en terras de Ourense eran chamados "fragueiros"). Por exemplo, en Vilaverde José de Xaniño facía todos os carros da contorna.
  A fabricación podía durar uns oito días. O material principal era a madeira de carballo, pero o eixe adoitabar ser de freixo, bidueiro ou ameneiro segundo a comarca. Unha cantiga popular aludía a este feito.
            Se queres que o carro cante / como a gaita do gaiteiro,
            ponlle o eixo de freixo / e as troiteiras de ameneiro.
  Os construtores de carros eran moi estimados, pero non todos eran hábiles, como se pode ver na seguinte cantiga.
            Un carpinteiro novo / carpinteiriño da puñeta,
            quixo facer un carro / e saíulle unha carreta.
  Aínda que o carro era moi sólido, os moitos anos de traballo pasábanlle factura, necesitando ás veces reparacións ou substitución dalgunha peza. Ás veces iso xa non chegaba e producíase o deceso.
            Quen rematou contigo / ai, meu carriño vello!
            Foi o sol do verán / e a auga do inverno.
  Pero o carro non morría de todo. Habitualmente o seu chedeiro colocábase nun muro da casa onde o propietario podía velo todos os días e así lembrar e sentirse acompañado polo seu vello compañeiro de fatigas. 
 

ESTRUTURA E COMPOÑENTES
  Hai un artigo na Wikipedia que enumera os compoñentes e mesmo un do IES A Sangriña (que recomendo) no que podedes atopar planos dun carro e ata unha análise técnica! Así que eu pasarei un pouco por enriba neste tema.
  Basicamente constaba de dous elementos estruturais: o RODAMENTO (ou rodado), formado polo eixe e as rodas, e o CHEDEIRO que é a plataforma onde se depositaba a carga. Ambos os dous eran independentes e podíanse separar con facilidade. De feito esa era a razón de que o carro non puidera contar cun sistema de freado.
  Ademais o carro levaba distintos complementos. Os que non podía faltar eran os fungueiros (paus espetados nunhas furas que había nas chedas) que permitían colocar adrais ou ladrás (táboas) ou ás veces canizas de varas entretecidas para conter a carga. Tamén era imprescindible o chavellón ou tente-mozo (en Ordes ghastallo), pau destinado a manter a cabezalla horizontal cando o carro estaba sen gando.
  En xeral o carro tradicional era o de dúas cabezas de gando, pero había moitas casas pobres que só tiñan unha res, entón fabricábase outro máis pequeno coa mesa rectangular e onde a cabezalla era substituída por dúas varas nas que se asentaba o xugo. A miña avoa Babila da Fabera tiña un así.
 
ASPECTOS SOCIAIS E SIMBÓLICOS
  A importancia do carro vai máis aló do material. Os urbanitas oían un "ruído estridente" que para o campesiño era un canto, unha voz amiga.
            Non canta na Chá ninguén / por eso meu carro canta,
            canta o seu eixo tan ben / que a señardade me espanta.
  E ese canto tiña a utilidade de que avisaba ao que viña lonxe por unha corredoira estreita de que outro ía en dirección contraria. Ás veces servía de sinal de identidade fronte aos outros. Cando un conxunto de carros dun lugar pasaba por unha aldea veciña podíanse apretar as treitoiras para que o carro cantase máis. Como o rozamento produce calor, isto foi recollido como exclamación para momentos de afirmación identitaria, persoal ou colectiva.
            Árdelle o carro / árdelle o eixe,
            árdelle o carro / aos de Valeixe.
  Pola contra se se quería aliviar a rozadura do eixe cos coucillóns, untábase con sebo e evítabase o canto.
  O carro en conxunto ou algunhas das súas pezas teñen aplicacións metafóricas no ámbito dos amoríos e da sexualidade.
            Na túa porta, neniña, / tódolos carros dan volta;
            agora que xa entrintaches / pasouche o sol pola porta.
  A cabezalla era un evidente símbolo fálico.
            Para cuñas pau de toxo, / para treitoiras carballo,
            para contentar ás nenas / a cabezalla do carro.
  O carro tamén aparece en lendas de tesouros que poden ser descubertos polas rodas. Os restos do Apóstolo foron trasladados a Santiago nun carro "berrón" e as reliquias de Santa Eufemia quedaron en Ourense porque os bois que as transportaban nun carro así o decidiron.
  Para rematar, o carro tamén tiña un compoñente lúdico: Manuel Rodríguez en "Historia viva" conta un xogo que se facía con el cando estaba "aparcado" no pendello nos días de chuvia. Poñíanse dous-tres rapaces e outras tantas rapazas a cabalo da cabezalla. O resto da rapazallada subíase ao chedeiro. Os da cabezalla ían recuando para entrar no chedeiro polo medio do cambón. Nun momento dado o carro empinábase de golpe e caían todos revoltos ao chan do pendello (supoño que cuberto de palla). Logo repetían a xogada cambiando as posicións ata que quedaban cansos.

sábado, 25 de abril de 2026

Lois volveu á casa

 
   A chegada dos restos do heroe local, Manuel Lois García o Soldado Lois, o martes 29 de xuño de 1965 non só sería o evento máis importante dese ano senón de toda a década dos anos 60.
  Previamente desde maio levantouse na parede norte do cemiterio un mausoleo, proxectado polo escultor Pedro Fernández Navarro. O punto focal sería unha estatua de bronce de 1,61 metros que representaba a un Lois estilizado saíndo dunha letra "V" (de vitoria), sostendo unha áncora, en posición ascendente cara ao ceo. Esta estatua foi fundida polo mestre Martínez no Ramo de Armas Navais.
  O alcalde de Ordes, Juan Liñares Castro, trasladouse a San Fernando (Cádiz) desde onde acompañou á ambulancia que trouxo os restos mortais de Manuel Lois García. Ás 11 e media da mañá dun día de sol brillante chegou á vila que estaba repleta de militares preparados para renderlle homenaxe e de moitísima xente desexosa de contemplar o acto.
 

  A maior autoridade era capitán xeneral do Departamento Marítimo do Ferrol, almirante Rafael Fernández de Bobadilla. Acompañábano o comandante xeneral do Arsenal vicealmirante Miguel Ángel García-Agulló y Aguado, o subgobernador militar da Coruña xeneral José Mosquera Palleiro, o xefe do Estado Maior do Departamento almirante Cadarso, o xefe do Sector Aéreo de Galicia coronel Torres Prol e o coronel xefe do Terzo Norte de Infantería de Marina Manuel Auz Trueba. Estaban tamén o secretario xeral do Goberno Civil da Coruña Marcos Hidalgo, o vicepresidente da Deputación provincial Manuel López Sendón e os alcaldes do Ferrol, Rogelio Cenalmor, e de Santiago, Francisco Luis López Carballo.
  Seis infantes de Marina fixéronse cargo do féretro e levárono aos ombreiros ata un punto situado fronte ao altar levantado na "súa" Alameda. Deu comezo a misa oficiada por un capelán castrense. Nun sitial de honra estaba o bispo auxiliar de Santiago Miguel Novoa Fuente, mentres as autoridades ocupaban unhas tribunas levantadas para a ocasión. Alén dos soldados, entre os presentes había un grupo de sobreviventes do cruceiro Baleares acompañados dos seus familiares e a HMVC -Hermandad de Marineros Voluntarios de la Cruzada- (que despois aproveitarían para desprazarse ata Santiago en peregrinación). Antes de empezar cantouse a Oración Marinera e ao final a Salve Marinera.
 
 
  Comezou logo a homenaxe onde se deu lectura á orde na que se lle concedía a Lois a Cruz Laureada de San Fernando, que foi imposta ao féretro a título póstumo. Un oficial leu o relato da acción heróica e logo houbo discursos do coronel de Infantería de Marina, do alcalde Juan Liñares (con chaqueta branca de uniforme) e do capitán xeral do Departamento. Despois chegou o esperado momento do desfile das tropas pola avenida Alfonso Senra, que as autoridades presenciarón desde a balconada do concello.
  Loxicamente a conclusión tivo lugar no cemiterio onde se procedeu a introducir os restos na súa tumba, sobre a que depositou unha coroa a HMVC.
 E así rematou un evento que sería lembrado durante moitos anos.
 

martes, 21 de abril de 2026

Vértices xeodésicos


  Un vértice xeodésico é un punto sinalizado que indica unha posición xeográfica exacta conformando una rede de triangulación con outros vértices xeodésicos. Antigamente a exacta posición dos vértices servía para axudar a elaborar mapas topográficos a escala, tanto nacionais como rexionais.
  En España hai uns 11.000 vértices que están sinalizados por unha columna cilíndrica de 120 centímetros de altura e 30 de diámetro sustentada nunha base prismática de formigón de tamaño variable. Todo isto pintábase de cor branca e na España seca a cor aínda dura.
  Normalmente están en sitios altos e despexados desde os que se poden divisar outros puntos similares. Na nosa comarca pasaba así antigamente pero agora a maioría están ocultos polos eucaliptos e ningún conserva a cor branca, senón a gris do formigón. Sorte hai se se poden ver.
  Desde 1975 están protexidos pola Ley sobre Señales Geodésicas y Geofísicas, o que non os libras das pintadas feitas por algúns panocos.
 
 
  No concello de ORDES hai tres vértices xeodésicos. 
  O máis fácil de observar está na parroquia de Mercurín, a 428 metros de altura, no medio dun eucaliptal próximo á aldea de Guntín. Áchase no medio dun claro sen moitas árbores que obstaculicen a súa visión e está bastante limpo agás unha pequena zona con hedra.  
  No Mesón do Vento (Ardemil), está o punto de maior altura do concello (464 metros). Alí hai outro vértice xeodésico, totalmente envolto pola hedra, a carón dun depósito de abastecemento de auga. 
  Finalmente na parroquia de Vilamaior, no chamado Coto da Pena, preto da Pedreira  a 406 metros de altura e tamén no medio dun eucaliptal podemos atopar o terceiro vértice xeodésico, neste caso con moitas dificultades porque o bosque é mesto e ademais está cuberto de vexetación.
 
 
  Na COMARCA hai 12 vértices xeodésicos, aos que podemos engadir os de Facha (509 m) e Vilardoa (473 m), ambos os dous case na fronteira oeste de Trazo. De toda a comarca, o que está a maior altura é o de Cerceda e o máis espectacular o que está a carón da ermida de San Nicolao en Frades.
  Podedes localizalos neste MAPA.
 
VÉRTICES XEODÉSICOS DA COMARCA
Cerceda: Alto da Cerdeira (594 m)
Frades: Capela de San Nicolao (428 m)
Mesía: Rozamonte (461 m), Montouto (541) e Coto de Picoi (541)
Ordes: Guntín (428 m), Mesón (464) e A Pedreira (406)
Oroso: O Petón -Senra- (363 m)
Tordoia: Tenzas da Costa (530 m), Pedroso (399), Abelleiro (389)
Trazo: Medorra (423 m)

sábado, 18 de abril de 2026

Vodas en 1965


  En 1965 houbo tres vodas que saíron na prensa.
  A primeira voda de avoengo tivo lugar o sábado 2 de xaneiro na igrexa parroquial de Santa María. Os noivos eran a "encantadora señorita" Mª Cruz Concheiro Varela Crucita e o doutor Jesús Somoza Almuiña.
  Mª Cruz pertencía á familia máis VIP de Ordes, os Concheiro, pois era a filla maior de Francisco Concheiro García (m.1973) -que sería o ano seguinte director do Banco Pastor- e de Concepción Varela Uzal (da rica familia de Poulo propietaria da Casa Maldonado). Pola súa banda o médico pediatra Jesús Somoza, que contaba entón 31 anos, era o último dos 7 fillos de Antonio Somoza Salgado (m.1948) e Dolores Almuiña Failde (m.1977) unha rica familia con casa soarega en San Pedro de Bembibre en Taboada (Lugo).
  O noivo, apadriñado pola súa nai, esperou no altar a chegada de Mª Cruz, que apareceu da man do seu pai aos acordes da marcha nupcial. Estaba ataviada cun traxe de raso natural bordado con perlas e veo de tul ilusión.
  Oficiu a cerimonia o sacerdote don Joaquín Andrade Orza, ex-parróco de Ordes e nese momento coengo da Colexiata da Coruña. Representou á lei o avogado Alberto Concheiro Barreiro, curmán da noiva.
  Asinaron como testemuñas por parte da noiva Salvador Castromil Fraga, Laureano e Ricardo Varela Uzal, Francisco Comesaña Rendo, Manuel e Fernando Concheiro García e o médico José González Criado. Por parte do noivo asinaron Eladio García Rodríguez, Carlos, Luis, Antonio e Eduardo Somoza Almuiña, Daniel Rodríguez Martínez, José Peña Guitián e Jesús Álvarez Somoza.
  Logo da cerimonia houbo un "espléndido lunch". A parella estableceuse na Coruña e tivo tres fillos: Jesús, Mª Loreto e Lucía. O matrimonio durou 49 anos ata febreiro de 2014 cando morreu Jesús. Tres anos despois, en abril de 2017, falecería Mª Cruz Concheiro.
 
  O domingo 20 de xuño ás 5 da tarde, tamén na igrexa parroquial de Ordes, foi a quenda da moza de 19 anos Mª Carmen Castro Silva co mestre coruñés de 30 anos José Luis Méndez García, último fillo de Miguel Méndez Sánchez (xa falecido) e de Felicitas García Martínez (m.1988).
  Oficiou a cerimonia o párroco don José Fernández Fuentes. A noiva, vestida de raso e veo tul ilusión, ía acompañada do seu pai, o procurador de tribunais Ignacio Castro Ramos (da familia Castro do pazo de Meimixe) e o noivo ía coa súa nai Felicitas. Representou á Lei Jaime Castro García, presidente da Audiencia Provincial.
  Asinaron como testemuñas por parte da noiva o alcalde Juan Liñares Castro, Jesús Cristín Pérez, Juan Amigo Iglesias, Celestino Concheiro Iglesias, Segismundo Viqueira Ramos Mundito, Jesús, José María e Antonio Castro Ramos, José Lama Besteiro, Antonio Castro García e Carlos Ramón Ballesteros. Por parte do noivo asinaron o seu irmán Miguel, Amable Blanco Pérez, José Jaspe Leira, Manuel Villar Teijeiro e José María Pérez Carro.
  Os invitados foron obsequiados cunha cea fría no restaurante Nogallás. A parella logo iría de Lúa de mel a distintas cidades españolas.
  O matrimonio estableceríase na Coruña e alí terían dúas fillas: Alicia Mª e Mari Carmen. Duraría ata marzo de 1991 en que morreu Mari Carmen. O viúvo morreu en febreiro de 2025 aos 89 anos de idade.
 
  O domingo 3 de outubro na igrexa parroquial de San Xosé da Coruña tivo lugar a voda de Marisa Regueiro Barros co mozo ordense Juan Rodríguez Mariño Juan de Carril.
  Marisa entrou acompañada polo seu pai, Eduardo Regueiro Otero, lucindo un precioso traxe de raso natural con adornos de pedrería e perlas e tocado de azahar con veo de tul ilusión. O noivo "de correcta etiqueta" ía acompañado da súa irmá Esther.
  Oficiou a cerimonia o párroco de Buscás don Manuel Otero Rodríguez (un dos innumerables curmáns do noivo). Representou á lei o avogado Gerardo Corredoira Casares. Asinaron como testemuñas o mestre Manuel Picallo Ameijeiras, Antonio Balado Hermida, Atilano Álvarez Méndez, Ramón Abeijón Amado Kilé, Juan Viqueira Veiras, Manuel, Luis e Antonio Astray Rivas, Miguel Herves Parada, Alfonso Noya Bermúdez Cachorro, Enrique Raposo Rivas, Fernando Regueiro Barros, Dámaso Rodríguez Neira, Latino Verea Patiño e Jorge Berdiñas Patiño.
  Logo da cerimonia os numerosos invitados foron obsequiados cun "espléndido lunch" no restaurante do aeoroporto de Alvedro. Os xa novos eposos saíron de Lúa de mel por diversas capitais españolas.
  O matrimonio viviu na Casa Carril, no centro da vila de Ordes e tivo un único fillo, tamén chamado Juan. Durou uns 45 anos ata a morte de Juan en 2001. Marisa continuou coa tenda moitos anos máis e segue a ser unha presenza constante e agradable na vila.