Toponimia de Ordes (1)

ORDES: o significado do topónimo parroquial (e municipal) non está nada claro. Hoxe a opinión máis aceptada é a que sostén unha orixe prerromana, relacionada cun curso de auga. Non obstante non se deben descartar de plano outras teorías.  

Alto: do latín altu. O nome está xustificado porque é o lugar que está a máis altura (360 metros) de toda a parroquia. Era moi coñecido porque había un posto cun touro semental do que era dono José Ríos García Pepito do Alto.

Balado: Tradicionalmente o nome deste lugar onde agora está o cemiterio novo escribiuse sempre con "b" aínda que en galego correcto é con "v". A palabra procede do latín vallu que derivou en vallatu ‘valado, cercado’.

Bidueiro: do latín betulla. É de supoñer que antigamente habería moitas destas árbores no lugar, coñecido no concello polo seu fermoso pazo.

Casal: lugar privilexiado coas terras máis fértiles da parroquia e fogar de ricas familias campesiñas como os Martís, Barreiro, Ferreiro, Viqueira e Gharcía. O topónimo procede do latín casale ‘casa de campo’, unha herdade ampla onde vivía de forma case autosuficiente unha familia con todos os seus escravos ou traballadores. En catalán, castelán, galego e portugués converteuse en Casal, que é un topónimo e apelido moi habitual. Para ter máis información sobre esta palabra podedes consultar o blog Aldeias de Ordes.

Casillas: é un topónimo moderno que, aínda que vindo da mesma raíz latina, deriva do castelán "casillas de peón caminero", fermosas construcións que acollían ás cuadrillas de legoeiros encargados da reparación de estradas e camiños. No lugar había unha destas pequenas casas. O plural é porque na mesma edificación había dous legoeiros que se ocupaban da súa correspondente legua de estrada cada un (uns 5 quilómetros). Imaxino que o nome galego "legoeiro" ven desa legua que debían coidar. Deste xeito en teoría as casillas estaban separadas uns 10 quilómetros e, a pesar de que moitas delas xa non existen, aínda podemos ver a seguinte cara a Santiago: a que está preto dos Carballos. E digo que o dos 10 Km era en teoría porque a distancia real é duns 6 km, a mesma que había entre as casillas de Ordes e as de Castrelos, igualmente desparecidas na actualidade. 

 

 

Castiñeira: Pequeno lugar próximo á Espenica, fogar dos Franqueira. Castiñeira é unha plantación de castiñeiros mentres un souto é un monte máis silvestre. A palabra castaña ven do grego kastanon a través do latín castanea.

Castro: procede da voz latina castru ‘campamento fortificado’. En todas as parroquias ordenses hai un ou máis destes recintos prehistóricos, polo que é moi abundante tanto o topónimo como o apelido.

Ceidón: segundo Fernando Cabeza Quiles, Ceide é un arabismo procedente do nome persoal Zaide. Así Ceidón sería o nome dun xigantesco mouro que habitaba o castro nas antigas lendas.

Ciudad Jardín: foi un concepto que naceu a principios do século XX. Tratábase de crear barrios autónomos e con espazos verdes. O nome púxose de moda e acabouse aplicando -con moita ironía- a esta rúa formada por 7 familias pobres que construíron elas mesmas as súas casas arredor do ano 1958. Durante un certo tempo tamén se chamou "Ciudad Nueva", pero na fala popular era máis coñecido como o "Barrio Ghrillo" pola súa moradora máis famosa, María Ríos Grela (1937-2018), María do Ghrillo.

Conde: esta palabra procede do latín comite ‘compañeiro’, que despois adquiriría o seu significado de título nobiliario. Serían propiedade dalgún conde eses terreos?

Darefe: deste topónimo non achei referencias pero a súa terminación en -efe fai sospeitar unha orixe antroponímica, derivada dun propietario medieval de nome xermánica. Ese nome quizais incluíse a partícula hari ‘exército’ ou tal vez hramn ‘corvo’. Pero isto é mera suposición.

Empalme: un empalme era orixinalmente a ‘unión de dous cabos’ (viña do argot náutico empalomar ‘atar con bramante’). Posteriormente engadiría tamén o significado de nó viario.

Espenica: palabra derivada do latín spelunca ‘cova, gruta’. É de supoñer que alí na zona do castro Ceidón os veciños viran ou pensaran que había algunha cova feita polo lendario habitante do castro.

 

 

Fábrica: ven do latín fabrica que significaba tanto ‘arte ou oficio’ como ‘obradoiro’. É un lugar moi próximo a Reboredo. Quizais os máis novos pensen nunha fábrica téxtil, pero non, nesa ubicación había un curtidoiro propiedade da familia Faya.

Fraga da Galiña: pertence a Ordes desde 1867, ano en que foi anexionada xunto con Guindibóo de Arriba (que ata ese momento pertencían a Pereira), Sar e a Espenica (que eran de Poulo). Nome moi festivo aínda que a historia do lugar non foi tan alegre. En 1893 houbo unha mortandade tan grande que no Diario de Lugo escribían:  

  "En el lugar de la Fraga, a un kilómetro de esta villa han muerto casi familias enteras. Era, y es aún, desconsolador el triste cuadro que aquel lugar compuesto de poco más de una docena de casas nos ofrece. ¡El dolor y la miseria, viven allí en estrecho maridage! [...] ¡Ah! Es que aquellas miserables chozas destilan por sus cuatro ángulos materias antehigiénicas; es que los miasmas pútridos se han apoderado de aquellas viviendas y han creado una atmósfera mortífera; es que están enclavadas entre pantanos corrompidos, que producen el más insano paludismo [...]".

  E en 1936 outra estarrecedora noticia: unha nena de seis meses, filla de Jesusa Martínez, viúva e con 3 fillos, foi morta e en parte devorada por unha cocha (a única habitación da casa facía as veces de cociña, dormitorio e corte). 

Os Estevos do Casal

  O apelido Rodríguez está entre os 3 ou 4 máis habituais no concello de Ordes con máis de 600 portadores. Quizais a familia máis coñecida son os de Carril, procedentes do Bidueiro (e antes de Oroso) e logo asentados sobre todo no Recreo.

  Non tan numerosos pero tamén moi coñecidos son os Estevos do Casal. O patriarca desta familia no século XIX foi Estevo Rodríguez, un canteiro procedente da parroquia de Rodís (Cerceda). Segundo o seu neto Manuel, Estevo era bastante trangalleiro e amigo das bromas. Nunha das súas viaxes de traballo chegou a Cestaños na parroquia de Parada para facer unha cheminea e foi do agrado de Manuela García Noya (alcumada a Parrola por ser gorda e baixiña), a muller máis rica do lugar. Manuela, que non tiña fillos do seu matrimonio con José Fernández o Longo, ofreceulle as mellores terras de Cestaños, preto da capela de San Xosé, se casaba cunha das súas sobriñas políticas, Pilar García Fernández. Obviamente Estevo aceptou e estableceuse nese lugar de Cestaños con saídas ocasionais para facer chemineas e fornos, oficio no que ao parecer era moi bo. O matrimonio tivo varios fillos: José que casou para a Portela (Leira), Manuel, Nieves que quedou na casa, e María que casou para Cabaleiros (Tordoia).

  O segundo, Manuel Rodríguez García, tamén canteiro, sería o que se estableceu no Casal despois da voda con Josefa García Boquete (1888-1964). A súa casa (hoxe Casal 19) estaba a carón da dos García (Casal 18).

 

Os García (ou Gharcías) eran unha das familias máis importantes do Casal. O patriarca era Benito García que casou con Carmen Boquete, filla do burraxeiro de Castenda (Parada). Este matrimonio tivo 4 fillos: Manuel, que morrería na guerra de Cuba, Jacobo, José (que sería o herdeiro e casaría con Manuela Varela coa que tería 9 fillos), e por último Josefa (a que casou con Manuel Rodríguez).

 

  O matrimonio de Manuel e Carmen tería 4 fillos, todos varóns: Juan, Estevo, Manuel e Pedro.

Juan, o primoxénito, emigrou a Ameríca e non sabemos máis del.

Estevo José Rodríguez García Estevo da Reverencia (1923-2009) casou con Leonor del Río Grela (1924-2014) coa que tivo 6 fillos: Avelino, Encarna, Manuel, José Luis, Mª Carmen e Ángeles. Estevo foi un gran deportista e na súa vellez participou en numerosas carreiras, paixón que transmitiu á familia. A que o tomou máis en serio foi a súa filla máis nova, Ángeles, triunfadora en numerosas competicións atléticas de veteranos.

Manuel Rodíguez García (1924-1999) de mozo foi aprendiz de carpinteiro con Adolfo Pérez Graña. Casou logo con Francisca Ruibal Rivas (1924-1999) -os Ruibal e os Rivas eran dúas das familias máis importantes de Buscás-. Establecéronse en Santiago na Algalia onde tiveron unha ferraxería. Dos seus tres fillos, o maior, Euloxio Rodríguez Ruibal, é o escritor máis importante que deu Ordes. Na súa vellez, Manuel tamén escribiu un libro, "Historia viva", que trae moitísima información sobre personaxes que el coñeceu na súa infancia e costumes daquela época (así que hai varios artigos neste blog -este, por exemplo- que o empregan de fonte).

Pedro Rodríguez García Estevo do Casal (1927-2015) foi o que herdou a casa familiar. Casou con Estrella Pampín Recouso (1929-2009) dunha ampla familia da parroquia de Parada. Con ela tivo tres fillos, dos que o maior, José Luis Rodríguez Pampín, xa faleceu (2014).

FONTE principal: "Historia viva".

Agradecementos a Ángeles Rodríguez e Lucía Doval.

 

Artesanía Villares

  Artesanía Villares comezou a súa andadura a principios dos 50 en Ordes pero os seus mellores momentos viviunos nos anos 60.

  Os fundadores foron Luis Villares Torres (1906-1979) e a súa muller Carmen Sánchez Marín (1909-1986).

  Luis Villares veu desde a Coruña a Ordes no ano 1945 para traballar na industria láctea, pero gustáballe máis o que facía a súa muller, así que deixou o traballo na fábrica do leite e aprendeu debuxo para crear a súa propia empresa no edificio Nº 28 do que hoxe son os Parques Municipais e entón o vello campo da feira.

 

Nos anos 60 puxéronse de moda as bandeirolas (banderines en castelán). Case todas las vilas e outras institucións tiñan algún que vendían ou daban de recordo. En xeral ao principio eran fotografías plastificadas, pero convertéronse en obxecto de colección e comezaron a fabricarse tamén en tea.

 

  Empezaron facendo bolsas para medias e panos, decoradas con figuras en relevo recortadas en feltro, pero logo aproveitaron a moda das bandeirolas e centraron a súa produción nelas. O deseño máis habitual era unha parella vestida co traxe rexional e o nome da localidade enriba, todo iso feito de feltro e cosido ou pegado ao fondo. O curioso é que as fabricaban para toda España e, en xeral, sobre demanda. As cidades máis turísticas como Madrid, Barcelona, as andaluzas e Toledo eran os seus principais mercados.

  Pero mesmo lugares como o cantón suizo de Vaud lles pediu unha partida de bandeirolas, ao mesmo tempo que lle enviaban fotografías do lugar e dos seus traxes típicos. Tamén recibía encargos de países hispanoamericanos como Venezuela e El Salvador.

  Outras das súas creacións eran pequenas bonecas, meigas, duendes...

Unha das que máis orgulloso se sentía Villares era un gran tapiz que decoraba unha parede e que constaba dunha mestura de elementos simbólicos coruñeses e composteláns como o Faro de Hércules, o escudo da Coruña, a cruz de Santiago ou o botafumeiro. Ese tapiz estuvo exposto na Feria del Campo en Madrid na que foi moi eloxiado polos visitantes.

  O traballo era totalmente artesanal e apenas usaban a máquina de coser. Nos anos 60 tiña unhas 15 empregadas ás que formaba. Cando xa sabían o traballo podían gañar unhas 500 ou 600 pesetas e ás veces algo máis se había algún encargo extraordinario.

 

Luis Villares morreu en 1979 e foi soterrado no cemiterio do Piñeiro. A súa muller, Carmen Sánchez, finou en 1986 e está soterrada na parroquia orosá de San Mamede dos Anxos en compañía da súa filla maior Mª Carmen (1935-2022) e do seu xenro Manuel Castro Ramos de Meimixe. Os outros dous fillos do matrimonio foron José Luis e Gloria Villares Sánchez.

O ano 2014

  O ano 2014 será lembrado polas moitas catástrofes que houbo: a máis grave, a epidemia de Ébola, en África Occidental. Ademais en marzo un avión de Malaysia Airlines desapareceu no Océano Índico con 239 pasaxeiros, en abril afundiu un barco surcoreano morrendo 304 persoas, en xuño outro avión da Malaysia Airlines foi derrubado en Ucraína con 298 pasaxeiros a bordo e por fin en decembro un avión indonesio caeu á auga morrendo os seus 162 ocupantes. Non faltou o habitual terremoto en Chile e diversas desgrazas como o secuestro de máis de 200 adolescentes en Nixeria polo grupo Boko Haram, a desparición de 43 estudantes mexicanos no estado de Guerrero e un ataque Talibán a unha escola de Pakistán que deixou máis de 140 mortos. Pero a máis mortífera foi unha ofensiva israelí en Gaza que deixou sen vida a case 2.200 palestinos.

  En política asistimos ás primeiras protestas antigobernamentais en Venezuela e ao fallido referendo de independencia de Escocia. Ese ano morreron o escritor Gabriel García Márquez, os actores Philip Seymor Hoffman e Robin Williams e o único e incomparable Roberto Gómez Bolaños Chespirito, o creador de "El Chavo del 8". E como anécdota foi o ano do 7-1 sufrido por Brasil con Alemaña (que logo gañaría a final á Arxentina) no Mundial de Brasil.  

 

En 2014 escoitamos Uptown Fuk do bailón Bruno Mars, Thinking Out Loud de Ed Sheeran e Happy de Pharrell Williams. En cine destacou Interstellar de Nolan, pero tamén apareceron Guardians of the Galaxy ou Captain America: The Winter Soldier, e chegou o decepcionante final da serie How I Met Your Mother.

 

  España, marcada pola crise económica, viviu outro ano de incidentes, folgas e manifestacións contra os recortes, e perdeu ademais a un político admirado cando morreu o 23 de marzo o ex-presidente Adolfo Suárez. Continuaban os malos tempos para a monarquía. En febreiro a infanta Cristina declaraba como imputada nos xulgados de Palma e o 2 de xuño chegaba a abdicación de Juan Carlos I. Tamén o PP enfrontaba problemas co caso Bárcenas e logo coa operación Púnica. Mentres, Pedro Sánchez logrou a secretaría do PSOE enfrontando a Eduardo Madina e comezaba o auxe de Podemos que acadou 5 deputados nas eleccións europeas. O outro gran problema foi Cataluña: Artur Mas asinou en setembro o decreto polo que convocaba a consulta soberanista que se celebrou o 9N. A única boa nova neste sombrío panorama foi que os bancos españois superaron as probas de estrés do Banco Central Europeo.

  Galicia seguía en crise e tivo o peor saldo vexetativo do país, perdendo ese ano máis de 10.000 habitantes. Non obstante houbo brotes verdes, naceu Abanca e a Xunta logrou que a petroleira mexicana Pemex contratase dous barcos á industria naval galega. O inverno dese ano foi moi duro con varios temporais e as ondas do mar chegaron aos 28 metros de altura en Cabo Vilán. Santiago viu como 7 ex-edís do PP foron condenados por prevaricación, Lugo soportou unha histórica folga de lixo e o novo rei Felipe VI fixo a súa primeira ofrenda ao Apóstolo.

 

  Para Ordes 2014 foi deprimente. Seguía a crise económica e o ano rematou con máis de 1.000 parados. O Concello tampouco se libraba e xa non houbo obras de calado, aínda que se remozou a piscina e a rúa da Igrexa. No Mesón do Vento remataron as obras de ampliación do cemiterio. Un certo alivio foi o remate da construción da nave de Ramón García no polígono de Ordes, futura sementeira de novos postos de traballo.

  O orzamento que presentou o goberno no verán foi de 9,2 millóns de euros (o máis baixo dos últimos anos). Despois dunha década de gran movemento os políticos e o pobo ordense viviron un tempo de calma esperando ás eleccións do ano 2015. E como nun "déjà vu" o BNG recorreu de novo a Ramiro Recouso en decembro. O maior sobresalto tivo lugar en febreiro cando se desclasificou o sumario da Pokémon e saíu á luz que Regos recibira regalos de Vendex (da que era filial Sermasa, a empresa que xestionaba a gardería municipal) e que Silvia Marín recoñeceu mediar para que foran contratadas 4 persoas, aínda que non lle gustaba chamar a iso "enchufar". Xa fóra da política pero aínda dentro do ámbito xudicial chegou aos tribunais en xuño o caso Noelia.

  Outros temas que preocupaban ese ano foron a posible perda do Xulgado e a decadencia de Expo Ordes. As celebracións volveron a ser numerosas co Combo Dominicano triunfando na 2ª Festa da Xuventude e Panorama congregando nas festas patronais de agosto 7.000 seguidores.

  A noticia máis impactante foi unha operación policial na que se atoparon 390 Kg de cocaína nunha nave do polígono de Ordes e que propiciou a detención de numerosos traficantes. A máis triste foi un accidente mortal en Leira no que perdeu a vida a moza de 27 anos Paula Vigo Varela e a alegre foi o triunfo no campionato de España da veterana atleta ordense Ánxeles Rodríguez.

  Como novas curiosas ese ano Orencio Uzal trouxo a Ardemil un xigantesco dinosauro que se converteu na máxima atracción fotográfica do Camiño Inglés e sen ningunha explicación rematou de funcionar Ordessiete, o blog de propaganda, perdón informativo, do Concello.

Inauguracións escolares en 1964

 Xullo de 1964 foi un bo mes para a comarca a nivel educativo. Varios edificios escolares foron inaugurados polo gobernador civil Evaristo Martín Freire, acompañado no seu labor polo subxefe do "Movimiento" José Luis Amor Fernández.

  A viaxe pola comarca tivo lugar o luns 27 de xullo e iniciou ás catro e media da tarde. No Mesón do Vento o gobernador foi recibido polo alcalde Juan Liñares Castro, o primeiro tenente José Galán López e o secretario Ángel Concheiro. Na súa compañía dirixiuse ao consistorio onde foi recibido polo resto da Corporación e outras personalidades locais. Alí subiu á sala de actos onde examinou a exposición "25 Años de Paz" (inevitable aquel ano).

  A continuación a comitiva saíu á rúa e procedeuse á inauguración de dúas escolas con vivenda incorporada, unha en Alfonso Senra e outra na calle General Mola (hoxe Rúa de Galicia). Logo inauguráronse outras dúas na Cruz de Beán e en Vilasenín (Leira). As catro escolas tiñan un custo de máis de 800.000 pesetas.

  Seguidamente gobernador e subxefe puxeron rumbo a Trazo onde foron recibidos polo alcalde Antonio Boquete Casas, o secretario Blanco Rey e o resto da Corporación. Trazo era entón a Galicia profunda e deberon deixar o coche oficial para realizar moitos quilómetros nun jeep por "camiños veciñais" -eufemismo para corredoiras impracticables-. Alí inaugurou un grupo de dúas escolas en Chaián, outro grupo en Morlán, unha en Xavestre e outra en Castelo. Tamén inaugurou dous lavadoiros na Baixa e en Xavestre. Todas esas obras custaran 1.310.000 pesetas.

  A última etapa da viaxe foi Oroso onde foi recibido polo alcalde Andrés Varela Villar o Carralés e onde inaugurou un grupo de dúas escolas en Pasarelos, outro en Trasmonte e outro máis en Senra, unha escola en Sigüeiro e outra en Vilacide. O custo destes edificios foi de 1.870.000 pesetas. Preto das nove da noite concluíu esta viaxe que, dadas as condicións viarias daqueles tempos, podemos cualificar como digna dun piloto de Fórmula 1. O valor total das construcións roldaba os 4 millóns de pesetas.

Parroquias de Oroso en 1607

   Jerónimo (ou Géronimo) del Hoyo foi un relixioso castelán que desde 1603 visitou e documentou a arquidiocese de Santiago de Compostela en nome do arcebispo Maximiliano de Austria. Levou a cabo unha descrición das parroquias, vilas, cidades, hospitais e fortalezas, que deixou recollida no libro Memorias del Arzobispado de Santiago de 1607. Aquí tedes os textos -no idioma orixinal- sobre as parroquias de Oroso (que entón aínda non existía como concello), oito do Arciprestado de Barbeiros e tres do de Berreo de Arriba.

 

SANTO TOME DE VILLAROMARIZ, ANEXO A SAN MIGUEL DE GANDARA

  Esta felegresía tiene treinta feligreses*. Los fructos todos a la cura, que valdrán cinquenta cargas de todo pan, sin el beneficio de Gándara que anda anexado con este; después que se fué a Castilla uno de Vallejo que lo tenía por si y murió. Presentación del arçediano de Cornado*. La fábrica tien un lugar que anda arrendado en dos cargas y medio de centeno y lo trae arrendado Juan de Mosquera de Miraz, escribano.

 

SANTA MINIA DE MARÇOA, ANEXO A LA CAPILLA Y COLLEGIO DE SANTI SPIRITUS

  Esta felegresía tiene treinta y un feligreses. Los frutos se hacen dos partes: la una y un desmero los racioneros (fol. 369, r.) y la otra por sincura patrimonial, Juan Rodríguez de Tasende, Procurador y los herederos de Pedro Suárez. Vale la parte de Santi Spiritus, que es la cura, veinte cargas de todo pan y ponen capellán. La fábrica tiene unas leiras que le dan cinco ferrados de trigo y trece de centeno y dos reales en dinero. Hay una capilla, dentro, en el coro al lado del Evangelio con vocación de San Pedro, la qual fundó Bastián Fresco y no la dotó. Está al cargo de Juan Rodríguez de Tasende, como hermano del dicho Bastián Fresco.

 

SAN JUAN DE CALVENTE       

  Esta felegresía tiene dies y ocho feligreses. Los fructos todos a la cura que valdrán veinte cargas de pan. Presentación del monasterio de San Martín. La fábrica tiene ciertas heredades que le rentan cinco ferrados y medio de pan. Hay una hermita de Nuestra Señora de Grabanza cerca del Naruço*. Está decente; no tiene más de un altar en el qual dize el retor hay devoción de venir sacerdotes a dezir misa los sábados de la Quaresma (fol. 369, v.).

 

SAN MAMED DE LOS ANGELES, ANEXO A CALVENTE

  Esta felegresía tiene quarenta y ocho feligreses. Los frutos se hacen tres partes: las dos y un desmero y las dos partes del Iglesario llieva la cura y la tercia parte del iglesario nuestra dignidad. Vale la parte del retor treinta y quatro cargas de todo pan. Presentación del monasterio de San Martín de Santiago. La fábrica tiene ciertas heredades en doze ferrados y medio de centeno y seis ferrados y medio de trigo y medio ferrado de millo y un real en dinero.

 

SAN ROMAN DE PASARELOS 

  Esta felegresía tiene diez y ocho feligreses. Los frutos se hacen tres partes: la una y un desmero llieva la cura, que valdrá como ocho cargas de todo pan y la otra nuestra dignidad y la otra unos legos que llaman Pontes. La fábrica tiene cinco ferrados de trigo de renta. 

 

SANTA EULALIA DE SENRA

  Esta felegresía tiene treinta y cinco feligreses. Los fructos se hazen seis partes: las cinco y dos dezmeros llieva la cura y la sexta llieva nuestra dignidad. Vale la parte de la cura sesenta cargas de pan. Presentación del Conde de Altamira. La fábrica tiene de renta quince ferrados de trigo y tres de centeno de ciertas leiras. En una piedra questá en esta iglesia está escrita (fol. 370, v.) las letras siguientes:

            ERA MCX.C. VIIII.

EGO. JOANES. PETRI. LEVITA INFELIX. PECATOR. RESTAURAVI CUM AD IUTORIO DEI.

 

 

SANTA MARIA DE CARDAMA

  Esta felegresía tiene treinta y cinco feligreses. Los frutos se hacen tres partes: las dos y un desmero la cura, que valdrán como quarenta cargas de todo pan y la tercia llieva el Collegio de Santiago y dizen por el Collegio de San Gerónimo, cuya es la presentación. La fábrica tiene ciertas heredades que rentan veinte y ocho ferrados de trigo y dos de centeno, medio real en dinero, la mitad de una vaca y de una becerra.

 

SAN MIGUEL DE GANDARA, ANEXO DE SANTO THOME DE ROMARIZ

  Esta felegresía tiene veinte y dos feligreses. Los frutos se hacen tres partes: las dos y un desmero llieva la cura, que valdrá dies y ocho cargas de pan y la tercia el conde Altamira. Presentación de nuestro Cabildo y llieva por ello quatro cargas de patronazgo. La fábrica tiene solo tres reales de renta de unas leiras (fol. 372, r.).

 

SAN ESTEVO DE TRASMONTE

  Esta felegresía tiene treinta feligreses. Los fructos se hazen tres partes: las dos y un dezmero la cura y la tercia el collegio de Santiago. Presentación de legos de tres lugares de la felegresía. La fábrica tiene de renta cinco reales de trigo y dos de centeno.

 

SAN MARTIÑO DE OROSO

  Esta felegresía tiene treinta y tres feligreses. Los fructos se hazen dos partes: la una y un dezmero llieva la cura y la otra el Conde de Altamira. Vale la parte del retor veinte y tres cargas de todo pan. Presentación del Conde de Altamira. La fábrica tiene ciertas heredades que suelen andar en seis ferrados de pan.

 

SANTA MARIA DE DEIXEBRE

  Esta felegresía tiene veinte y quatro feligreses. Los fructos se hacen seis partes: las tres  y un dezmero y la dos el Conde de Altamira y la sexta es sincura collativa y anda en litigio entre un hijo del secretario Parga y otro. Vale la parte del retor veinte cargas de pan. Presentación del monasterio de San Martín y de su forero en su nombre. La sincura es de presentación de legos. La fábrica tiene de renta nueve ferrados de centeno y quatro reales. Andaba arrendada una leira y dicho un Juan Botana que la traia y que la dexara luego a la iglesia y que no le pidiesen renta atrasada (fol. 389, r.). 

 

* Jerónimo del Hoyo rexistrou a poboación en feligreses, vecinos, fuegos ou casas, non en habitantes individuais. Deste xeito hai que usar un índice de conversión que os demógrafos (aínda con dúbidas) acostuman fixar en 4,5 habitantes por casa ou veciño. Por exemplo, 10 veciños serían 45 habitantes. * Cornado: Os arciprestados estaban agrupados en entidades superiores chamadas arcediagados (arcedianatos en castelán). O arcediagado de Cornado incluía 9 arciprestados que tiñan un total de 187 igrexas, entre eles os tres da comarca de Ordes, Berreo de Arriba (18), Berreo de Abaixo (22) e Barbeiros (36), máis Bama (12), Piloño (19), Insua de Loño (9), Benvexo (18), Ferreiros (20) e Sobrado (25). * Naruço debe referirse ao río Maruzo.

A odisea dos irmáns Fraga

   Nos anos 60 a emigración a América foi substituída pola emigración a Europa. Miles de mozos españois, e entre eles moitos galegos, marcharon a Alemaña, a Suíza e en menor medida a Francia ou ao RU buscando uns soldos que lles permitisen aforrar e volver a Galicia onde logo montarían un pequeno negocio co que vivir máis desafogadamente.

  Diso dan fe os moitos bares con nomes como Zurich ou Ginebra (ou Chaussy!) que poboaban a xeografía galega. Moitos acadaron ese soño e outros presumiron de logralo vindo durante o verán conducindo coches co D alemán ou a bandeira suíza na matrícula.

  Pero outros non tiveron tanta sorte e sufriron malas experiencias. Esta historia entra nesa segunda categoría.

 

  No lugar de Cestaños viviron Manuel Fraga Castro (1908-1983) e Manuela del Río Botana (1908-1985), matrimonio que tivo 3 fillos: Manuel, Hipólito e Juan Jesús.

  En xuño de 1962, cando tiñan 27 e 24 anos respectivamente, Manuel e Juan Jesús, como tantos outros mozos, decidiron emigrar a Suíza cheos de ilusión. Ao principio as cousas non lles foron mal, pero logo Jesús caeu vítima dunha enfermidade mental. Manuel coidábao como podía, pero vendo que Jesús empeoraba cada día que pasaba en Suíza, decidiu volver con el á casa familiar en Parada.

  O 19 de decembro de 1963 ambos os dous colleron o tren acompañados de moitos outros emigrantes (entre eles varios amigos seus) que volvían para pasar as vacacións do Nadal en Galicia.

  Pero non só estaba enfermo Jesús. A Manuel a tensión de tanto tempo coidando do seu irmán tamén lle pasara factura e tivo un ataque de tolemia. En Lyon metéuselle na cabeza que o tren non viaxaba na dirección axeitada e a pesar dos esforzos dos compañeiros por detelo, saíu do tren completamente alterado.

  En xaneiro a familia tivo noticias del. Resulta que estivo vagando sen rumbo por varias cidades francesas ata que en Perpiñán foi recollido en estado de inconsciencia pola policía francesa e internado no hospital da cidade. Afortunadamente reaccionou ben ao tratamento e xa recuperado escribiu aos seus pais para informalos. Pero el non sabía que pasara co irmán menor.

  Manuel Fraga, que entón contaba con 56 anos, cheo de angustia informou a Policía coruñesa dos feitos a mañá do 4 de xaneiro, rogando que fixesen todo o posible por localizar a Jesús, a quen supoñía perdido nalgunha cidade de Francia.

  O día que iniciou tan mal cambiou de signo coa chegada de Manuel, a quen fora a buscar a Francia Manuel Ríos Raña, un amable veciño de Cestaños. Pero non parou aí a alegría porque por fin a familia tivo noticias do fillo menor.

  Antes de que a Policía contactase coa Interpol un hospital psiquiátrico de Xirona informou que alí estaba internado Jesús, seguramente entregado polas autoridades francesas.

 

  Así acabou felizmente esta historia. Os dous irmáns volveron a Galicia e viviron longos anos. Manuel permaneceu solteiro. Juan Jesús casou con Flora Caamaño del Río coa que tivo dous fillos. Morreu en 2021 con 82 anos de idade e está soterrado en Pastoriza (Arteixo).