viernes, 31 de julio de 2026

Frades en 1845 (El Madoz)

  Entre 1845 e 1850 foi publicada unha das obras imprescindibles para coñecer mellor a xeografía e historia de España no século XIX. Trátase do "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar", abreviadamente mellor coñecido como o "Diccionario de Madoz", polo seu autor Pascual Madoz. Velaquí os datos de Frades.
 
FRADES (Ayuntamiento) Tomo VIII (1847)
Ayuntamiento en la provincia, audiencia territorial y capitanía general de la Coruña (6 1/2 leguas), diócesis de Santiago (5), y partido judicial de Órdenes (1 1/2). SITUACIÓN sobre la margen derecha del Tambre, con buena ventilación y CLIMA sano: se compone de las feligresías de Abellá, San Esteban; Añá, Santa María; Ayazo, San Pedro; Céltigos, San Julián; Frades, San Martín (capital); Gafoi, Sta Marina; Gallegos, San Martín; Ledoira, San Martín; Mesos, San Salvador; Moar, Sta Eulalia, y Papucín, Sta María que reúnen sobre 600 CASAS; no la tiene propia para ayuntamiento, ni escuelas públicas, si bien hay 5 temporales que proporcionan algunos rudimentos a 90 niños y 4 niñas. El TÉRMINO municipal confina por N. con el de Mesía; al E. y S. Boimorto y Arzúa del partido judicial de este nombre, y por O. con el de Órdenes: le bañan los ríos Samo y Maruzo, cuyas aguas recibe el Tambre por su margen derecha después de enriquecido con diversos arroyos. El TERRENO aunque en lo general montuoso, se presta al cultivo y no carece de arbolado. Los CAMINOS más generales son los que corren a unirse con la carretera de Santiago a la Coruña, pero así estos como los vecinales están mal cuidados. El CORREO se recibe de Santiago por Órdenes tres veces a la semana. PRODUCTOS:  centeno, patatas, legumbres, maíz, trigo, hortalizas y poca fruta; cría toda clase de ganado, con el cual y el sobrante de las cosechas concurren estos naturales a las ferias y mercados inmediatos. INDUSTRIA: la agrícola, molinos harineros y telares para lino y lana. POBLACIÓN: 590 vecinos, 2.806. RIQUEZA PRODUCTOS: 13.287,389 rs. IMPONIBLE: 413,377. CONTRIBUCIÓN: 27,110 rs. 19 mrs. El PRESUPUESTO MUNICIPAL se cubre por reparto entre los vecinos.
 
ABELLÁ (San Esteban de) Tomo I (1845)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), arzobispado de Santiago (4) partido judicial de Órdenes (1), ayuntamiento de Frades: SITUACIÓN en terreno montuoso y ventilado; su CLIMA es sano: comprende las aldeas de Aris, Barreiro, Caballal [Carballal], Fontao, Fondo de Vila, Fontemouro, Gasallas, Pazo, Peñasco, Quintán, Tañoy, y Tumbadoiro que reúnen hasta 79 CASAS rústicas e incómodas. La iglesia parroquial (San Esteban), servida por un cura de presentación ordinaria, es mediana y el cementerio capaz y decente. El TÉRMINO confina con las feligresías de Olas, Juanceda y Mesos: tiene buenas y abundantes fuentes cuyos derrames se unen al río Marzoa que toca en el término al dirigirse al S. para entregar sus aguas al Tambre que las recibe por la margen derecha: el TERRENO en la parte cultivable es de mediana calidad, y los CAMINOS locales y malos. PRODUCTOS centeno, maíz, trigo, patatas y lino: cría ganado vacuno y de cerda y hay un molino harinero: POBLACIÓN: 77 vecinos y 385 almas; CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento (V. Frades).
 
AÑÁ (Santa María de) Tomo II (1845)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (6) partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Frades: SITUACIÓN en terreno quebrado en una vertiente sobre el Tambre: CLIMA sano: comprende las aldeas de Chedas, Lameiro, Iglesia, Ribadas y San Payo, que reúnen 50 CASAS rústicas e incómodas: la iglesia parroquial (Santa María) es de fundación inmemorial, con cementerio capaz y ventilado, y el curato de provisión ordinaria: confina por N. con Boado, por E. con Brates, por S. con Ledoira, y por O. con Céltigos: la bañan buenas y abundantes aguas que dan impulso a varios molinos harineros: PRODUCTOS: trigo, centeno, maíz, patatas y lino: cría ganado vacuno, caballar, mular y de cerda: POBLACIÓN: 51 vecinos, 225 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
AYAZO (San Pedro de) Tomo III (1846)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (4 1/2) partido judicial de Órdenes (1/2), y ayuntamiento de Frades (1/4): SITUACIÓN en terreno montuoso y CLIMA sano; comprende las aldeas de Carballeira, Fontelo, Fonsa, Pena, Pedreira y Torre que reúnen hasta 40 CASAS mal construidas e incómodas: la iglesia parroquial (San Pedro), es de estilo antiguo, con cementerio capaz, y el curato de presentación ordinaria: su TÉRMINO confina por N. y O. con Moar, por E. con Jaboy [Aboi] y por S. con Pastor, coto: tiene fuentes y arroyos, cuyas aguas dan impulso a un molino harinero: el TERRENO produce centeno, maíz, patatas, trigo y lino: cría ganado vacuno, caballar, mular, lanar y de cerda: POBLACIÓN: 44 vecinos, 220 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
CÉLTIGOS (San Julián de) Tomo VI (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), partido judicial de Órdenes (3), y ayuntamiento de Frades (1): SITUACIÓN a la izquierda del río Maruzo, uno de los afluyentes del Tambre: CLIMA templado y sano: tiene 31 CASAS diseminadas en los lugares de Aboy, Alemparte de Abajo, Alemparte de Arriba, Campoduro, Iglesia, Pozo, Samil, Ullo y Vilar, que cuentan con buenas fuentes de agua potable y algunas termales sulfurosas que usan con frecuencia y utilidad contra las afecciones cutáneas. La iglesia parroquial (San Julián), es anejo de Santa María de Añá, de la que dista 1/4 de legua y tiene en despoblado, una ermita con la advocación de Nuestra Señora de Aguas Santas. El TÉRMINO confina con el de su matriz, Mesía y Vitre: el TERRENO participa de llano de mediana calidad y monte despoblado. Los CAMINOS son locales y mal cuidados, y el CORREO se recibe por la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, maíz, patatas, trigo, avena, mijo menudo, habichuelas y lino: cría ganado vacuno, caballar, mular, cabrío, lanar y de cerda; hay caza de liebres, perdices y jabalíes y se pescan truchas. INDUSTRIA: la agrícola y 2 molinos harineros. POBLACIÓN: 30 vecinos, 150 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
FRADES (San Martín) Tomo VIII (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 1/2 leguas), diócesis de Santiago (5) partido judicial de Órdenes (1 1/2), y ayuntamiento del que es capital: SITUACIÓN entre los ríos Samo y Maruzo, afluyentes del Tambre; CLIMA templado y sano; se compone de los lugares de Cima de Vila, Reiriz, San Amaro, San Martín y Vilar que reúnen 36 CASAS y 11 fuentes. La iglesia parroquial (San Martín) es única y tiene 2 ermitas; la de San Amaro en el lugar de su nombre y la de San Nicolás en la cumbre de un monte. El TÉRMINO confina por N. con el de San Salvador de Mesos; al E. Santa María de Papucín; al S. Santa Eulalia de Moar, y al O. San Martín de Gallegos; extendiéndose por donde más a 1/2 legua. El TERRENO aunque montuoso, lo hay de primera y segunda suerte, le bañan unos arroyos que corren a unirse al Maruzo: el CAMINO de herradura de la Coruña a Orense y otros puntos pasa por esta feligresía y se halla en mal estado: el CORREO se recibe de Órdenes por medio de un valijero 3 veces en la semana. PRODUCTOS: centeno, trigo, maíz y avena: cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de liebres, conejos, perdices, jabalíes y lobos. INDUSTRIA: la agrícola y 5 molinos harineros. COMERCIO de vino y aguardiente para el consumo. POBLACIÓN: 38 vecinos, 216 almas. CONTRIBUCIÓN con las demás feligresías que constituyen el ayuntamiento.
 
GAFOY (Santa Marina de) Tomo VIII (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (5) partido judicial de Órdenes (2), ayuntamiento de Frades (1/2): SITUACIÓN en paraje desigual y sobre la derecha del río Tambre, con buena ventilación y CLIMA templado y sano; comprende los lugares de Alto, Carballeira, Currás, Lapelas, Puente Carreira, Reselo, Sibio y Vilar, que reúnen 33 CASAS  de pocas comodidades; la iglesia parroquial (Santa Marina), es matriz de San pedro de Ayazo. El TÉRMINO confina por N. con Santa María de Papucín; por E. con Santa María de Vitre; por S. con el citado anejo, y por O. con Santa Eulalia de Moar y San Martín de Frades: tiene fuentes de buen agua dentro y fuera de la población, y le baña, aunque poco, el mencionado Tambre. El TERRENO participa de monte y llano, aquel poco poblado y este de mediana calidad. Los CAMINOS denominados de los arrieros y el Francés, el primero se dirige desde la Coruña a Orense, Cea y otros puntos, y el segundo desde Sobrado a Santiago: el CORREO se recibe por la capital del partido. PRODUCTOS: trigo, centeno y maíz; cría ganado caballar, vacuno y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 4 molinos harineros. El COMERCIO se reduce a la importación de vinos y aguardiente. POBLACIÓN: 33 vecinos, 230 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
GALLEGOS (San Martín de) Tomo VIII (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 leguas), diócesis de Santiago (4) partido judicial de Órdenes (1), y ayuntamiento de Frades (1). SITUACIÓN en paraje desigual y a la derecha del río Samo, con buena ventilación y CLIMA templado y sano: comprende los lugares de Iglesia, Outeiro, Parajón y Pazo, que reúnen 43 CASAS de pocas comodidades. La iglesia parroquial (San Martín), es única. El TÉRMINO confina por N. con Santa María de Barbeiros; por E. con San Martín de Frades; por S. con San Martín de Marzoa, y por O. con Santa Eulalia de Pereira: tiene 3 fuentes de buen agua dentro de la población, y le baña un arroyuelo que baja a unirse al mencionado río. El TERRENO participa de monte y llano, aquel poco poblado y este de mediana calidad. Los CAMINOS locales, y el que desde Santiago se dirige a Mesía y a las Travesas se encuentran poco cuidados, y el CORREO se recibe de la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, trigo y maíz, y cría ganado vacuno, caballar y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 2 molinos harineros. El comercio se reduce a la importación de vino y aguardiente. POBLACIÓN: 43 vecinos, 227 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
LEDOIRA (San Martín de) Tomo X (1847)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 leguas), diócesis de Santiago (5 1/2) partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Frades (1): SITUACIÓN a la derecha del río Tambre; su CLIMA es benigno, se compone de los lugares o aldeas de Cubelo, Golpes, Ledoira, Receá, Ribadas y Vilar, que reúnen 42 CASAS; y la iglesia parroquial (San Martín) aneja de San Juan de Vitre con quien confina su TÉRMINO por N.; al E. limita con las feligresías de Céltigos y Añá; al S. San Lorenzo de Pastor, y por O. Santa Marina de Gafoy. El TERRENO participa de monte y llano de buena calidad, especialmente la parte de ribera. El CAMINO que desde Céltigos, se dirige a Gafoy, es mediano y continúa a Pastor en cuyo tránsito encuentra al puente Carreira sobre el mencionado Tambre. El CORREO se recibe por Órdenes. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo, algunas legumbres, frutas y pastos; cría ganado vacuno, caballar, lanar y de cerda; hay caza de perdices, liebres, conejos, jabaliés y lobos, y participa de la pesca en el Tambre. INDUSTRIA: la agrícola. POBLACIÓN: 46 vecinos, 226 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
MESOS (San Salvador de) Tomo XI (1848)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 leguas), diócesis de Santiago (5) partido judicial de Órdenes (1 1/2), y ayuntamiento de Frades (1/2), SITUACIÓN en la falda septentrional de la altura de San Nicolás: CLIMA benigno y se experimentan fiebres inflamatorias. Comprende los lugares de Caboladrón, Candal, Canedo, Carballal, Gándara y Vigo que reúnen 28 CASAS y 4 fuentes de agua potable. La iglesia parroquial (San Salvador) es anejo de Santa María de Papucín. El TÉRMINO confina por N. con San Esteban de Abellá; al E. con su citada matriz; al S. San Martín de Frades, y por O. con Santa María de Barbeiros interpuesto el río Samo o de Mesía. El TERRENO en lo general montuoso y poco poblado es de mediana calidad: le baña un insignificante riachuelo, que baja a mezclar sus aguas con las del Samo que desemboca en el Tambre. Los CAMINOS son locales y malos, y el CORREO se recibe en la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo y algunas legumbres; cría ganado caballar, vacuno y lanar; hay caza de perdices, liebres y jabalíes. INDUSTRIA: la agrícola y 3 molinos harineros. POBLACIÓN: 29 vecinos, 218 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
MOAR (Santa Eulalia de) Tomo XI (1848)
Feligresía en la provincia de la Coruña (7 leguas), diócesis de Santiago (5) partido judicial de Órdenes (1 1/2), y ayuntamiento de Frades (1/2): SITUACIÓN a la izquierda del río Maruzo: CLIMA benigno y sano. Comprende los lugares o aldeas de Barazón, Carnes, Castiñeiro Redondo, Freijomil, Fuen-Santaya, Moar, Pedreira de Abajo, Pedreira de Arriba, Queirís y Vilarelle que reúnen 58 CASAS, 8 fuentes y una escuela primaria que proporciona instrucción a 19 niños y una niña. La iglesia parroquial (Santa Eulalia) es matriz de la de San Román de Pasarelos del ayuntamiento de Oroso: el curato es de entrada y de patronato que ejercen varios partícipes. Hay una ermita con la advocación de San Roque. El TÉRMINO confina por N. con San Martín de Frades; al E. Marzoa; al S. Pasarelos, y por O. Ayazo: el TERRENO es de buena calidad pero escaso de arbolado, y le baña el citado Maruzo. Los CAMINOS locales y el llamado Francés están mal cuidados: el CORREO se recibe de la capital del partido. PRODUCTOS: maíz, trigo, centeno, patatas, algunas legumbres y hortalizas. Cría ganado caballar, vacuno y lanar: hay caza de perdices, liebres, jabalíes y pesca de truchas. INDUSTRIA: la agrícola, 2 molinos harineros. POBLACIÓN: 60 vecinos, 368 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.
 
PAPUCÍN (Santa María de) Tomo XII (1849)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 leguas), diócesis de Santiago (5) partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Frades (1/4): SITUACIÓN sobre la margen izquierda del río Maruso, con buena ventilación y CLIMA sano: comprende los lugares de Bayuca, Concello, Quintá, Tarrío y Vimieiro que reúnen 48 CASAS, y cuentan con dos medianas fuentes. La iglesia parroquial (Santa María), es matriz de la de San Salvador de Mesos; el curato de entrada y patronato real y eclesiástico. El TÉRMINO confina con su anejo y con los de Juanceda, Abellá, Moar y Vitre. El TERRENO participa de monte y llano bastante fértil: los CAMINOS locales y malos, y el CORREO se recibe de la estafetilla de Órdenes. PRODUCTOS: trigo, centeno, maíz, patatas y varias legumbres; cría ganado vacuno, caballar, lanar y de cerda; hay caza de liebres, perdices, conejos, zorros y lobos, y se pescan algunas truchas. INDUSTRIA: la agrícola y pecuaria, y 2 molinos harineros. POBLACIÓN: 48 vecinos, 328 almas. CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento.
 
VITRE (San Juan de) Tomo XVI (1850)
Feligresía en la provincia de la Coruña (6 leguas), diócesis de Santiago (6) partido judicial de Órdenes (2), y ayuntamiento de Frades. SITUACIÓN en TERRENO desigual, de CLIMA benigno, con buena ventilación y saludable: se compone de los lugares Casal, Cima de la Aldea, Curros, Reboredo, Vilarjuan y Vitre que reúnen 39 CASAS de construcción humilde. La iglesia parroquial (San Juan) es anejo de San Martín de Ledoira; hay una ermita (la Virgen de las Virtudes), y el cementerio no perjudica en nada la salud pública; para el consumo del vecindario hay cuatro fuentes de agua buena en su TÉRMINO, que confina por N. con Aboy; E. con Juan Ledo [Xanceda]; S. con Gafoy, y O. Céltigos: el TERRENO es de mediana calidad y le bañan dos riachuelos sin nombre; tiene alguna parte de monte poco poblada de matas bajas, y escaso arbolado. Los CAMINOS son vecinales y malos; y el CORREO se recibe en la capital del partido. PRODUCTOS: centeno, maíz, trigo, patatas y alguna fruta; cría ganado vacuno, caballar y lanar: hay caza de liebres, perdices, conejos, jabalíes y lobos. INDUSTRIA: la agrícola y 3 molinos harineros. POBLACIÓN: 40 vecinos, 231 almas. CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.

lunes, 27 de julio de 2026

Pensións no ano 2025


   O peso da industria era evidente vendo as pensións que cobraban os galegos no ano 2025.
  Os que tiñan a pensión máis alta eran os veciños das Pontes con 1.191 euros, cifra ligada á súa central térmica. Os segundos pensionistas mellor pagados eran os de Cervo (Lugo) con 1.661 euros grazas á empresa Alcoa. Fene e O Ferrol ocupaban o 3º e 4º posto con pensións de 1.653 e 1.602 euros respectivamente, que deixaban ver o impacto de Navantia na economía de toda Ferrolterra. O resto do top 10 baixaba dos 1.600 euros de media: A Coruña con 1.552 €, Ares con 1.544, Oleiros con 1.526, Bueu con 1.525, e Vigo con 1.519, quedaban por diante dos 1.515 euros de Santiago.
  As cifras do Instituto Galego de Estatística (IGE) variaban, non só por zonas, senón tamén por idades. Os primeiros xubilados nados durante a época do baby boom percibían pensións máis altas. Por exemplo, en Santiago os que estaban entre os 65 e 74 anos recibían de media 1.755 euros, mentres que para os que estaban entre os 75 e os 84 a cifra baixaba a 1.543 euros. Doutra banda o grupo dos prexubilados antes de cumprir os 64 tiñan os máis baixos ingresos cunha media de 1.125 euros ao mes (aínda que a mediana -o groso das pensións- era de só 891 euros).
  Mirando só a área metropolitana de Santiago, o 2º concello con pensións máis altas era Teo con 1.441 euros, seguido por Ames con 1.375 e Vedra, con 1.243 euros. O 5º posto era para Oroso con 1.210, mentres que Ordes ocupaba o 9º posto, detrás de Padrón, Brión e Boqueixón.

 

CONCELLO

Pensionistas

% da pob.

Pensión media

Cerceda

1.560

30,5 %

1.121,65 €

Frades

786

37,1 %

1.020,52 €

Mesía

883

37,3 %

1.049,07 €

Ordes

3.289

25,3 %

1.143,76 €

Oroso

1.448

14,7 %

1.210,47 €

Tordoia

1.253

39,7 %

902,32 €

Trazo

1.037

34,7 %

979,89 €

 

  Como podedes ver na táboa, a comarca estaba entre os algo máis de 1.200 euros de Oroso aos case 900 euros raspados de Tordoia. Interesante tamén era comparar o 14 % de pensionistas en Oroso (o concello máis xuvenil e dinámico) co máis de 34 % dos concellos periféricos, destacando o  case 40 % de Tordoia. 

sábado, 25 de julio de 2026

Festas de 1966

  Se no ano 1965 as festas estiveron a piques de non celebrarse ata o último momento no que se formou unha comisión de mulleres encabezada por Josefa Conde Ferreiro, en 1966 pasou algo parecido: ata poucos días antes (concretamente o 4 de agosto) ninguén quería facerse cargo. Afortunadamente apareceu Kilé, funcionario municipal que aproveitou o seu período de vacacións para presidir a comisión que integraron personaxes moi coñecidos da vila.
 
  Ademais de Ramón Abeijón Amado Kilé, participaron Ángel Lamas Gutiérrez Lito (vicepresidente) e Viriato Lamas Fernández o Vello (secretario). Os vogais eran Laureano Iglesias del Río, Viriato Lamas Gutiérrez, José Escariz García Pepe o Canteiro (que ese agosto sería pai por 1ª vez), Manuel Rilo Mosquera, José Villares Sánchez, Antonio Liñares Seoane, Roberto González Amado, Ángel Lamas García Lito e Pedro Vidal del Río. Aínda que oficialmente non figuraba na comisión tamén lles axudou o funcionario Javier Veiga.
 
  Igual que en 1965 o orzamento foi de entre 125 e 130.000 pesetas, que se pensaba lograr cun pequen donativo do Concello, a achega popular e as taxas das atraccións. Por certo que os coros galegos que actuaron os dous días grandes viñeron gratis, só se lles aboaron os gastos. Un par de detalles curiosos foron que a comisión pediu ao capitán xeneral da rexión militar un permiso colectivo para todos os soldados da zona e que Ángel Lamas, nese momento emigrado en Alemaña, dedicou as súas vacacións (igual que Kilé) á organización das festas.
  As festas duraron 4 días e comezaron o domingo 14 cos tradicionais gaiteiros, xigantes e cabezudos e disparo de bombas. Pola noite houbo a primeira verbena na Alameda coa Banda de Arca e a orquestra Los Deibys.
  O luns 15, día grande, empezou tamén con dianas, alboradas, bombas e xigantes e cabezudos. Á unha foi a procesión e logo o concerto. Pola tarde o tradicional partido de fútbol e pola noite verbena amenizada por banda e orquestra. O casino, pola súa banda, tamén tiña o seu propio baile os dous días grandes co conxunto Los Samar´s.
  O martes 16, día de San Roque, tamén houbo dianas, pasarrúas, gaitas do país e a habitual Banda de Arca, pero cambiou a orquestra que sería Los Galaicos de Pontevedra (igual que o mércores). Esa tarde foi a quenda das cucañas.
  O mércores 17 houbo outro partido de fútbol pola tarde e remataron coa última verbena e unha gran sesión de fogos de artificio.
 

  La Voz de Galicia dedicoulles un especial de dúas páxinas. Na entrevista co concelleiro José Galán este, exactamente igual que en 1965, volveu a falar dos dous problemas fundamentais da vila: o aparcamento na rúa Alfonso Senra, que só se paliaba permitindo que entrasen algúns coches na Alameda, e a traída de auga porque eran necesarios 7 millóns de pesetas para levala a cabo. En cambio consideraba solucionado o tema educativo pois había un total de 24 escolas e estaba constituído un Padroado de Ensino Primario baixo o cal funcionaban 10 centros, ademais das escolas nacionais, e tiña proxectado outros 2 máis. Existía tamén un CLA para o Ensino Medio.
  Pola súa banda o xornal santiagués La Noche tamén lles dedicou 2 páxinas onde había varios artigos: o habitual de Víctor Gónzalez Faya -que aparecía igualmente en La Voz- sobre "El valor de la fiestas", outros máis xenéricos sobre o tráfico e os visitantes ou a forma lineal da vila, e por último o de Máximo Sar onde se centraba nas delicias gastronómicas da comarca (keikes, churrasco e troitas).

martes, 21 de julio de 2026

Unha mediática esmorga

  Manolo de Xaniño era un personaxe moi coñecido en Ordes, pero no ano 2016 converteuse nunha estrela en toda Galicia.
 
  Manolo Vieites Martínez naceu o 1 de marzo de 1946, en plena época de Entroido, data que xustificaba, segundo el mesmo declaraba, o seu carácter hedonista e festeiro. Fillo de Luis Vieites (un dos fillos de Xaniño* de Vilaverde) e de Dolores Martínez (procedente de Vilariño en Buscás), unha muller robusta que fora criada da familia Pardo, pero logo de casada perdeu moitos quilos. Os dous eran traballadores e sacrificados pero Manolo non herdou esas calidades.
 
  Cando morreron dedicouse a desfrutar dilapidando a súa herencia. Os veciños de Vilaverde acostumáronse a ver ás mozas da Casa da Pradeira indo por alí en coche buscar a "don Manuel". Pronto as leiras foron vendidas e logo a casa paterna. Finalmente Manuel acabou a duras penas podendo vivir na casiña da súa tía Antona que está a carón da Fonte Ignacia. A súa sorte foi que traballou uns anos como xardineiro para a familia Concheiro en Merelle. En todo ese tempo continuou imperturbable cos seus costumes. A maioría dos seus cartos gastábaos en alcol e en visitas aos puticlubs. De vez en cando algunha das súas aventuras remataban mal e ata foi atropelado «por un mercedes, eh? non por un coche calquera». Xa xubilado daba longos paseos acompañado do son dunha pequena radio que levaba no ombro. Afable, paraba con calquera e non tiña ningún problema para contar as súas historias ou calquera murmuración da veciñanza.  
 
  Era coñecido só en Ordes pero a piques de cumprir os 70 anos iso cambiou abruptamente o domingo 14 de febreiro de 2016. Que ironía que a data fose San Valentín!
  Deixouse caer por un club de alterne e bebeu en cantidade. Logo con todo o alcol que levaba enriba tentou chegar a Vilaverde pero desviouse "lixeiramente". Continuou pola N-550 e chegou á parroquia de Leira. Alí, na curva antes de Gouzón, parou a descansar un pouco e arrimouse a un pequeno lavadoiro no que caeu e quedou encaixado e do que non podía saír. Comezou a berrar pedindo axuda e o dono da casa, ao oír o barullo, chamou á Policía Local. Dous axentes acudiron, rescataron a Manolo de Xaniño e levárono nun taxi ata a súa casa.
  O ridículo da aventura sobrepasou esta vez o límite municipal e chegou á prensa, que ávida de contido entrevistou a Manuel e logrou o que os xornalistas denominan "ouro puro".
 
  Diante da súa casa Manolo falou como se o entrevistador fose un veciño máis. Sen ningún remorso recoñeceu con total inocencia que as súas visitas ás casas de alterne e saír delas "prexudicado e despistado" era algo bastante habitual. «Xa me pasou máis veces, si, pero cólleme algún veciño e lévame a casa». Dubidou tamén da calidade do alcol servido: «Aínda bebín ben, unhas cervexas e logo uns gin-tonic, veleno puro. Eu creo que me deron garrafón, e por iso me despistei. Eu vou alí con 500 euros e saio sen nada. Penso que co garrafón aproveitan para sacarme os cartos, porque xa me pasou máis veces que non fun capaz de volver a casa».
  Non obstante Manolo non se queixaba e todo o levaba con bo humor: «A vida son dous días e hai que vivila», como lle dixo aos axentes que o rescataron.
 
  Inmediatamente Manolo de Xaniño converteuse en "Trendig topic" en toda Galicia e mesmo a nivel nacional. A foto feita diante da súa casa sorrindo, ensinando sen problemas a súa estragada dentadura foi reproducida centos de veces (ata se fixeron camisetas) e o seu "Veleno puro" sería unha frase exitosa, digna herdeira da "Droja no Colacao" de José Tojeiro.
  E por se todo iso non bastara, aos poucos días filtrouse a foto que lle fixeran os municipais no lavadoiro, volvendo a desatar unha multitude de memes que rebentaron o Internet.
 
 
  Manolo viviu un breve era de fama e ata lle pagaron para facer "bolos" nalgunha festa. Probou pero a experiencia non lle gustou. Un día que o vin pregunteille e díxome que xa non o facía porque se aburría moito e non lle compensaba. Non lle importaba ter diñeiro senón divertirse.
  Pouco despois, a finais de abril, na Festa do Champiñón Manolo de Xaniño volveu a beber tanto que caeu, golpeouse o cranio e abriu unha cella. Sendo agora un personaxe público a noticia saíu na prensa. Esta vez non culpou ao garrafón: «Tomei uns chismes. Ben deles metín. Eu cando empezo a beber son como un camión». Xa non recordaba moi ben o que pasou: «Non sei onde caín. Leváronme para Santiago [ao hospital] e a ambulancia despois non me trouxo [de volta á casa] e vin nun taxi». Tal como era habitual nel quitoulle importancia ao incidente e non quixo nin que lle deran puntos. «Aínda lle quitei a carapola. Non pasa nada. Eu curo de marabilla».
 
  A fama foise esvaecendo sen que a Manolo lle preocupara. Seguiu cos seus costumes como se nada diso tivese pasado.
  O que si pasou foi o tempo. Anos de excesos empezaron a presentar factura. En 2022 adelgazou considerablemente. A súa dieta era delirante (a base de chourizos crus) e seguía a tomar bastante viño. Volveu a caer algunha vez, pero agora xa non era unicamente consecuencia do alcol. Iniciou o ano 2023 ingresado no hospital. Xa non volveu á casa. Os servizos sociais internárono nunha residencia.
 
  Agora Manolo xa cumpriu os 80 anos e recuperou o peso e a saúde, pero os poucos veciños que quedan en Vilaverde e os visitantes ocasionais xa non podemos ver polas corredoiras e pistas que rodean a aldea esa figura pequena e maciza, sempre coa súa vara, gorra de viseira, radio no ombreiro e un permanente sorriso. E aínda que non esteamos de acordo coa súa forma de vivir, sempre recordaremos o seu bo humor e a súa charla despreocupada.
 
* Xaniño tivo varios fillos. En Vilaverde quedaron tres: Luis -o "millorado"-, Antona e José Vieites del Río, casado con Concepción Fariña Rodís, que traballaba de carpinteiro. Antona tivo un fillo de solteira, Eugenio (1939-1970), que foi o que lle edificou a casiña onde logo viviría Manolo.
  Outro fillo, Ricardo Vieites del Río (1904-1979), casou con Consuelo Varela Sueiro de Reboredo (1901-1988), unha das coñecidas Laghorcias.

sábado, 18 de julio de 2026

A familia Bao

   Aínda que residentes en Buscás, a familia Bao procede de Ardemil. Alí naceu, concretamente na Barcula, no século XIX Antonio Bao Varela (1879-1918) que casou con Juana Bello Boquete (1871-1957) natural da aldea dos Lameiros. Tiveron un par de fillos (Manuel e Manuela) que morreron antes de cumprir un ano de idade. Logo tiveron outros 9: Manuel, Manuela Valentina, María, Juan, Francisca, Dolores, José, Valentina e Jesús Bao Bello.
 
Manuel Bao Bello (1899-1986) casou con Antonia Botana Vázquez (1900-1962) con quen viviu na Bouciña. Tiveron dous fillos, María (que casou para Cernadas en Carral con Manuel Martínez o Negro) e José. Manuel pasou os seus últimos anos en Cernadas na casa do xenro. José Bao Botana (1935-2007) quedou vivindo na Bouciña ata 1982, ano no que no medio dunha discusión matou a Jesús Martínez, un veciño co que se levaba mal. Isto ocasionou o seu ingreso en prisión, onde falecería.
Manuela Valentina Bao Bello (1902-1997) emigrou a Uruguay onde casaría en marzo de 1930 con Severo Mateo Argento Mainero. Tiveron dous fillos, Mª Ángela e Héctor Walter Argento, que á súa vez tiveron dous fillos cada un. Manuela morreu en 1997 e está soterrada no Cemiterio Central, Barrio Sur, de Montevideo.
María Bao Bello (1902-1985) casou con Benito López Fernández (1892-1985) con quen viviu na Carreira (Ardemil). Tiveron 6 fillos: Manuel, José, María, Julia, Jesús e Pura López Bao. De todos eles o máis coñecido foi o segundo, José López Bao (1927-2015), un dos máis famosos construtores de gaitas de Galicia e nos seus anos mozos outro dos numerosos músicos tradicionais que había na comarca.
Juan Bao Bello (1904-1991) tamén emigrou, no seu caso a Cuba. Casou con Esther Hernández Reinaldo, coa que tivo 2 fillos, Rolando e Juan Francisco, e outro máis que morreu de neno. Juan Francisco faleceu en 1989 nun accidente de tractor.
Francisca Bao Bello (1906?-?) tivo un fillo de solteira, Antonio Bao Bello, que emigrou a Venezuela.
Dolores Bao Bello (1907?-1956) tivo unha filla, María Porro Bao (1931-2023) que casou con Benigno Candal Vieites (1930-2024) o Carpinteiro da Carballeira. Ese matrimonio tivo 4 fillos e a familia é coñecida como os do Carpinteiro.
José Bao Bello (1908-1957) o Muiñeiro de Ouces. Nunca casou pero tivo dous fillos non recoñecidos coa mesma muller, Lino e Ermitas.
Valentina Bao Bello (1914-1989) tivo unha filla de solteira, Dolores Bao Bello (1936-2012) que casou con Pedro Mira. Posteriormente Valentina casou con Andrés Gómez López (m.1966) co que tería 3 fillos máis (e outros dous que morreron de nenos). Esos tres foron Manuel, María e Adolfina Gómez Bao.
Jesús Bao Bello (1917-1980) non casou aínda que se comentaba que unha tal Arsilia -que vive no RU- era filla súa. Tivo problemas de mozo coa xustiza: en marzo de 1935 foi agredido en Mámoas por Juan Couto, en abril continuaron a pelexa e disparou varios tiros para asustalo. A broma custoulle unha multa de 250 pesetas. Na guerra perdeu tres dedos da man dereita polo que era "cabaleiro mutilado". Curiosamente en 1948 foi un dos acusados na causa 400/47 porque deixou pasar a noite na súa casa... ao seu "amigo" Juan Couto e aos dous compañeiros deste.
 

martes, 14 de julio de 2026

O ano 2016


  Se 2015 destacou polos seus terribles atentados terroristas, 2016 non foi moi diferente: Niza, Berlín, Bruxelas e Istambul sufriron o terror do ISIS e ademais en Orlando (Florida) un fanático islamita entrou nun club de homosexuais e asasinou a máis de 50 persoas. Alemaña vivía a resaca da chegada de refuxiados sirios. Os asaltos sexuais de Colonia no Nadal de 2015 foron o primeiro paso para o crecemento sostido que experimentaría o partido ultra AfD. Pero o que realmente conmocionou a Europa foi o Brexit: no referendo do 23 de xuño os partidarios da saída da UE gañaron de forma inesperada, iniciando unha era de incerteza. Outro punto de preocupación foi Turquía, onde un intento de golpe de estado permitiu a Erdogan efectuar unha extensa purga no exército, a policía, o sector educativo e o xudicial.
  En América en cambio as cousas foron algo máis positivas. Obama visitou Cuba, aplacando o vello conflito coa illa. Brasil viviu as Olimpíadas e pouco despois a destitución de Dilma Rousseff como presidenta. Colombia asinou un acordo de paz coas FARC pero o 2 de outubro en referendo o NON ao acordo triunfou por escasa marxe. O ano acabou con Donald Trump esnaquizando os prognósticos e gañando as eleccións presidenciais estadounidenses do 8 de novembro fronte a Hillary Clinton (aínda que esta tiña máis votos populares). A incerteza non era agora só europea senón mundial.
 
  2026 foi o ano da película La La Land (e o seu fallido Óscar) de Civil War e das animadas Buscando a Dory e Zootopia. Sia sacou Cheap Thrills e Justin Biever Love Yourself. En castelán escoitamos La bicicleta e Duele el corazón de Enrique Iglesias. Na televisión iniciou o fenómeno Stranger Things.


 
  España viviu un dos anos máis convulsos da súa historia recente. Comezou cun entón descoñecido Puigdemont conseguindo a presidencia de Cataluña e co "Procés" envelenando toda a situación política. Continuou con Rajoy "pasando" de presentarse á investidura, cousa que si fixo Pedro Sánchez sen éxito. Finalmente volvería a haber novas eleccións xerais en xuño nas que o PP mellorou, mentres PSOE e Cs baixaron os seus resultados. Iso provocou a posterior abstención do PSOE, o abandono de Pedro Sánchez e a investidura de Rajoy. Paralelamente subiron os escándalos como a imputación da infanta Cristina, a dimisión do ministro Soria pola súa implicación nos "papeis de Panamá" e o xuízo das tarxetas Black.
 
En Galicia as eleccións de setembro viron como a irrupción das mareas lideradas por Villares só serviu para confirmar a maioría absoluta de Feijoo que non perdeu ningún escano. Foi un ano cun verán moi seco que volveu a ser pródigo en incendios (queimáronse unhas 20.000 hectáreas), pero a nova máis impactante foi a morte de Diana Quer.
 
  Ordes, que acumulaba 4 anos de descenso demográfico, comezou a era post-Regos, con Martís pagando os excesos dos anos anteriores. En marzo xuntou os seus votos cos do BNG para aprobar o PXOM e en xuño tivo que prorrogar as contas do 2015 despois de ser rexeitadas pola Corporación. En xullo UxO negociou unha moción de censura co BNG pero os nacionalistas puxeron a inasumible condición de que Regos quedara fóra, así que todo quedou en nada.
  A crise económica seguía golpeando. Os xogadores do Ordes pasaron meses sen cobrar os seus soldos, os empregados da gasolineira Ponpre levaban un ano de folga ao pé da N-550, o 15 de outubro pechou definitivamente LP 45 e o peor de todo, a empresa que case en solitario levantou a vila, Viriato, rematou a súa andadura. No verán houbo unha concorrida manifestación de ex-traballadores reclamando soldos pendentes, logo os responsables da empresa solicitaron renegociar a débeda pero o feito de perder El Corte Inglés (o cliente principal que supoñía o 40% da súa facturación) ocasionou que tiraran a toalla e pecharan definitivamente.
  Outras novas negativas foron o peche da escola de Merelle e o intento de instalar un vertedoiro na parroquia de Lesta que recibiu o non da corporación municipal. Aínda así tamén houbo algunha novidade positiva como que en marzo o Ordes junior de Hóckey proclamouse campión galego, en abril o Arcebispado cedeu a reitoral de Poulo para construír un albergue e houbo obras nas beirarrúas da Reverencia. O ano rematou co nomeamento de Isabel Zendal como Filla Predilecta.
  Pero o gran protagonista non foi ela senón Manolo de Xaniño e a súa etílica aventura que acabou con el atrancado nun lavadoiro. Outras novas curiosa foron a detención dun vidente senegalés que ía estafar 48.000 euros a un cliente ordense ao que pretendía vender os números "que ían tocar" na lotería e a saída moi publicitada dun colchón que avisaba dos cornos maritais!!!
  Como sempre houbo moitas festas, nas que podemos incluír en abril un Xantar Gaiteiro con 13 grupos de música tradicional percorrendo os bares da vila e unha ExpOrdes que contou con 160 postos e repartiu 2 Tm de champiñóns. 
  As festas do Mesón deixaron unha imaxe para o recordo traendo ás míticas Azúcar Moreno e as de Ordes cumpriron o expediente coa participación do popular Combo Dominicano.
  Os decesos máis notables foron os de María Boquete, nai do ex-alcalde Regos en marzo e a centenaria Manuela Manteiga Viqueira das Marchás (Vilamaior) en abril. Ademais o rumano Catalin Onofrei morreu por accidente de tráfico no río Cabrón e o mozo dominicano Álvaro Paredes foi acoitelado preto da farmacia de Arriba.