A familia Bao

   Aínda que residentes en Buscás, a familia Bao procede de Ardemil. Alí naceu, concretamente na Barcula, no século XIX Antonio Bao Varela (1879-1918) que casou con Juana Bello Boquete (1871-1957) natural da aldea dos Lameiros. Tiveron un par de fillos (Manuel e Manuela) que morreron antes de cumprir un ano de idade. Logo tiveron outros 9: Manuel, Manuela Valentina, María, Juan, Francisca, Dolores, José, Valentina e Jesús Bao Bello.

 

Manuel Bao Bello (1899-1986) casou con Antonia Botana Vázquez (1900-1962) con quen viviu na Bouciña. Tiveron dous fillos, María (que casou para Cernadas en Carral con Manuel Martínez o Negro) e José. Manuel pasou os seus últimos anos en Cernadas na casa do xenro. José Bao Botana (1935-2007) quedou vivindo na Bouciña ata 1982, ano no que no medio dunha discusión matou a Jesús Martínez, un veciño co que se levaba mal. Isto ocasionou o seu ingreso en prisión, onde falecería.

Manuela Valentina Bao Bello (1902-1997) emigrou a Uruguay onde casaría en marzo de 1930 con Severo Mateo Argento Mainero. Tiveron dous fillos, Mª Ángela e Héctor Walter Argento, que á súa vez tiveron dous fillos cada un. Manuela morreu en 1997 e está soterrada no Cemiterio Central, Barrio Sur, de Montevideo.

María Bao Bello (1902-1985) casou con Benito López Fernández (1892-1985) con quen viviu na Carreira (Ardemil). Tiveron 6 fillos: Manuel, José, María, Julia, Jesús e Pura López Bao. De todos eles o máis coñecido foi o segundo, José López Bao (1927-2015), un dos máis famosos construtores de gaitas de Galicia e nos seus anos mozos outro dos numerosos músicos tradicionais que había na comarca.

Juan Bao Bello (1904-1991) tamén emigrou, no seu caso a Cuba. Casou con Esther Hernández Reinaldo, coa que tivo 2 fillos, Rolando e Juan Francisco, e outro máis que morreu de neno. Juan Francisco faleceu en 1989 nun accidente de tractor.

Francisca Bao Bello (1906?-?) tivo un fillo de solteira, Antonio Bao Bello, que emigrou a Venezuela.

Dolores Bao Bello (1907?-1956) tivo unha filla, María Porro Bao (1931-2023) que casou con Benigno Candal Vieites (1930-2024) o Carpinteiro da Carballeira. Ese matrimonio tivo 4 fillos e a familia é coñecida como os do Carpinteiro.

José Bao Bello (1908-1957) o Muiñeiro de Ouces. Nunca casou pero tivo dous fillos non recoñecidos coa mesma muller, Lino e Ermitas.

Valentina Bao Bello (1914-1989) tivo unha filla de solteira, Dolores Bao Bello (1936-2012) que casou con Pedro Mira. Posteriormente Valentina casou con Andrés Gómez López (m.1966) co que tería 3 fillos máis (e outros dous que morreron de nenos). Esos tres foron Manuel, María e Adolfina Gómez Bao.

Jesús Bao Bello (1917-1980) non casou aínda que se comentaba que unha tal Arsilia -que vive no RU- era filla súa. Tivo problemas de mozo coa xustiza: en marzo de 1935 foi agredido en Mámoas por Juan Couto, en abril continuaron a pelexa e disparou varios tiros para asustalo. A broma custoulle unha multa de 250 pesetas. Na guerra perdeu tres dedos da man dereita polo que era "cabaleiro mutilado". Curiosamente en 1948 foi un dos acusados na causa 400/47 porque deixou pasar a noite na súa casa... ao seu "amigo" Juan Couto e aos dous compañeiros deste.

 

O ano 2016

  Se 2015 destacou polos seus terribles atentados terroristas, 2016 non foi moi diferente: Niza, Berlín, Bruxelas e Istambul sufriron o terror do ISIS e ademais en Orlando (Florida) un fanático islamita entrou nun club de homosexuais e asasinou a máis de 50 persoas. Alemaña vivía a resaca da chegada de refuxiados sirios. Os asaltos sexuais de Colonia no Nadal de 2015 foron o primeiro paso para o crecemento sostido que experimentaría o partido ultra AfD. Pero o que realmente conmocionou a Europa foi o Brexit: no referendo do 23 de xuño os partidarios da saída da UE gañaron de forma inesperada, iniciando unha era de incerteza. Outro punto de preocupación foi Turquía, onde un intento de golpe de estado permitiu a Erdogan efectuar unha extensa purga no exército, a policía, o sector educativo e o xudicial.

  En América en cambio as cousas foron algo máis positivas. Obama visitou Cuba, aplacando o vello conflito coa illa. Brasil viviu as Olimpíadas e pouco despois a destitución de Dilma Rousseff como presidenta. Colombia asinou un acordo de paz coas FARC pero o 2 de outubro en referendo o NON ao acordo triunfou por escasa marxe. O ano acabou con Donald Trump esnaquizando os prognósticos e gañando as eleccións presidenciais estadounidenses do 8 de novembro fronte a Hillary Clinton (aínda que esta tiña máis votos populares). A incerteza non era agora só europea senón mundial.

 

2026 foi o ano da película La La Land (e o seu fallido Óscar) de Civil War e das animadas Buscando a Dory e Zootopia. Sia sacou Cheap Thrills e Justin Biever Love Yourself. En castelán escoitamos La bicicleta e Duele el corazón de Enrique Iglesias. Na televisión iniciou o fenómeno Stranger Things.

 

  España viviu un dos anos máis convulsos da súa historia recente. Comezou cun entón descoñecido Puigdemont conseguindo a presidencia de Cataluña e co "Procés" envelenando toda a situación política. Continuou con Rajoy "pasando" de presentarse á investidura, cousa que si fixo Pedro Sánchez sen éxito. Finalmente volvería a haber novas eleccións xerais en xuño nas que o PP mellorou, mentres PSOE e Cs baixaron os seus resultados. Iso provocou a posterior abstención do PSOE, o abandono de Pedro Sánchez e a investidura de Rajoy. Paralelamente subiron os escándalos como a imputación da infanta Cristina, a dimisión do ministro Soria pola súa implicación nos "papeis de Panamá" e o xuízo das tarxetas Black.

  En Galicia as eleccións de setembro viron como a irrupción das mareas lideradas por Villares só serviu para confirmar a maioría absoluta de Feijoo que non perdeu ningún escano. Foi un ano cun verán moi seco que volveu a ser pródigo en incendios (queimáronse unhas 20.000 hectáreas), pero a nova máis impactante foi a morte de Diana Quer.

 

  Ordes, que acumulaba 4 anos de descenso demográfico, comezou a era post-Regos, con Martís pagando os excesos dos anos anteriores. En marzo xuntou os seus votos cos do BNG para aprobar o PXOM e en xuño tivo que prorrogar as contas do 2015 despois de ser rexeitadas pola Corporación. En xullo UxO negociou unha moción de censura co BNG pero os nacionalistas puxeron a inasumible condición de que Regos quedara fóra, así que todo quedou en nada.

  A crise económica seguía golpeando. Os xogadores do Ordes pasaron meses sen cobrar os seus soldos, os empregados da gasolineira Ponpre levaban un ano de folga ao pé da N-550, o 15 de outubro pechou definitivamente LP 45 e o peor de todo, a empresa que case en solitario levantou a vila, Viriato, rematou a súa andadura. No verán houbo unha concorrida manifestación de ex-traballadores reclamando soldos pendentes, logo os responsables da empresa solicitaron renegociar a débeda pero o feito de perder El Corte Inglés (o cliente principal que supoñía o 40% da súa facturación) ocasionou que tiraran a toalla e pecharan definitivamente.

  Outras novas negativas foron o peche da escola de Merelle e o intento de instalar un vertedoiro na parroquia de Lesta que recibiu o non da corporación municipal. Aínda así tamén houbo algunha novidade positiva como que en marzo o Ordes junior de Hóckey proclamouse campión galego, en abril o Arcebispado cedeu a reitoral de Poulo para construír un albergue e houbo obras nas beirarrúas da Reverencia. O ano rematou co nomeamento de Isabel Zendal como Filla Predilecta.

  Pero o gran protagonista non foi ela senón Manolo de Xaniño e a súa etílica aventura que acabou con el atrancado nun lavadoiro. Outras novas curiosa foron a detención dun vidente senegalés que ía estafar 48.000 euros a un cliente ordense ao que pretendía vender os números "que ían tocar" na lotería e a saída moi publicitada dun colchón que avisaba dos cornos maritais!!!

  Como sempre houbo moitas festas, nas que podemos incluír en abril un Xantar Gaiteiro con 13 grupos de música tradicional percorrendo os bares da vila e unha ExpOrdes que contou con 160 postos e repartiu 2 Tm de champiñóns. 

  As festas do Mesón deixaron unha imaxe para o recordo traendo ás míticas Azúcar Moreno e as de Ordes cumpriron o expediente coa participación do popular Combo Dominicano.

  Os decesos máis notables foron os de María Boquete, nai do ex-alcalde Regos en marzo e a centenaria Manuela Manteiga Viqueira das Marchás (Vilamaior) en abril. Ademais o rumano Catalin Onofrei morreu por accidente de tráfico no río Cabrón e o mozo dominicano Álvaro Paredes foi acoitelado preto da farmacia de Arriba.

Muíños do Cubo

  O rego do Cubo (que na maioría dos mapas aparece como rego do Cabo) é un dos afluentes do río Cabrón que discorre pola parroquia de Buscás. O último quilómetro ata a súa desembocadura ademais de ter fermosas paisaxes alberga un pequeno tesouro etnográfico porque hai ata tres muíños, iso si moi desigualmente conservados.

 

 

MUÍÑO de VILARIÑO

  Restaurado polos veciños, que converteron todo o lugar nun campo para celebrar merendas e festas, é unha pequena construción de 5 metros de lonxitude por uns 3,60 de anchura (16 metros cadrados de superficie). Está feito de cachotería e ten cuberta a unha auga con tella do país. Conserva o pousadoiro ao lado da porta, á que se accede por un par de chanzos. Actualmente apegado ao muíño hai un pequeno cubículo cadrado feito con madeira.

 

 

MUÍÑO do CUBO

  Áchase a poucos metros da chamada "Casa do Cubo". Ao contrario que o anterior, este está en moi mal estado co tellado case desaparecido. Dependendo da época do ano, pódese pasar a carón del sen decatarse da súa presenza pola gran cantidade de vexetación que o rodea. É un pouco máis grande que o de Vilariño, uns 5 por 4 metros aproximadamente. Está feito de cachotería, con algunhas pezas de gran tamaño. Destacan na parte baixa das esquinas algúns bloques moi grandes de seixo, que son fáciles de atopar nesta zona. O interior esta revocado e aínda conserva a pedra de moer.

 

 

A MAQUÍA

  Máis preto da estrada e a uns 70 metros do anterior muíño achamos unha complexa edificación (que foi medrando ao longo dos anos segundo as necesidades cambiantes dos propietarios) onde estaba a antiga maquía da familia Ruibal, motivo do topónimo deste núcleo. O muíño propiamente dito está englobado nunha construción máis ampla de cachotería miúda con tellado a dúas augas (actualmente con cuberta de fibrocemento), o mesmo que o edificio ao que está apegado, que conta con dúas alturas e que está destinado a diversos usos. Non quedan restos externos da canle nin nada que faga sospeitar que houbera esa maquía no século pasado, agás as testemuñas dos veciños.

Por terras de Buscás

   No xornal La Voz de Galicia aparecen habitualmente uns artigos de Cristóbal Ramírez onde descobre lugares naturais pouco coñecidos e interesantes para percorrer a pé ou en bicicleta. Hai varios deles dedicados ao concello de Ordes. Este foi publicado o 7 de xuño de 2026.

 

  La historia va a saltos, dicen. Cronológicamente eso no es cierto, claro, porque se trata de un continuo temporal, un día sucede a otro. Socialmente ya es harina de otro costal. Y artísticamente también, como se puede comprobar en la parroquia ordense de Buscás. Porque ahí, hace dos milenios, se construyó un castro cuyas defensas todavía quedan en pie si bien parcialmente. Después, en la Edad Media, se levantaron dos construcciones, algo alejada de la vía que unía As Mariñas coruñesas con las tierras compostelanas, la primera; y pegada a ese camino, la segunda. Aquella fue una torre para vigilar el paso de peregrinos y mercancías, y queda el foso en medio de un bosque de eucaliptos, así como lo que parece restos de una muralla, pero todo ello de dimensiones reducidas y de interés solo para los arqueólogos. La segunda construcción fue un templo que siguió las directrices del arte románico. Y esta sí permanece en pie y se muestra hasta con cierto esplendor.

 

 

  Se trata de la iglesia de San Paio de Buscás, y su descripción no debe empezar por delante, como suele ser habitual en todo el mundo, sino por atrás. Porque el peregrino que recorre el Camino Inglés o el visitante llegan, aparcan y ven el testero, el final, y no hay quien se resista a mirar y a hacer una foto. El porqué es claro: una ventana del siglo XII o XIII, reformada, ha sido el lugar elegido para enmarcar un San Paio del XVIII, y todo ello ha sido pintado de un rojo muy llamativo, suavizado en algunos puntos. A su lado, unas letras incrustadas otrora tan generales y hoy piezas de museo lo dicen bien claro: «PARROQUIA DE SAN PELAYO DE BUSCAS» (antes las mayúsculas no llevaban tilde). El interior, con las paredes necesitadas de unos mimos, se ve algo recargado, pero tanta abundancia, que puede anonadar al principio, no impide ver que la planta rectangular se alarga mucho tras el altar ni el techo artesonado en el primer tramo. El arco triunfal presume de esbeltez, y se colocó otro igual justo detrás de él. Y no hay que salir sin fijarse en la pila bautismal (entrando a la derecha), porque aún conserva restos de policromía.

  La fachada constituye un ejemplo del equilibrio que se alcanzó en algunas parroquias gallegas entre el barroco —pues a ese tiempo pertenece el templo— y la puerta con columnas y arquivoltas (esos elementos semicirculares encima de las columnas) que perteneció a la primera iglesia, a la románica. Las tumbas en el suelo, una pequeña ventana tapiada que indica que esa parte también es de las más antiguas, el verde de los alrededores, la calidad de los sillares y el imponente árbol que tiene por vecino convierten el templo de Buscás en un lugar no solo digno de ser protegido, sino de ser conocido.

 

Castro y torre

  Para ir al castro hay que dejar la iglesia a la izquierda y a los pocos metros coger la primera carretera a la misma mano; el castro es esa extensión que queda a la diestra. Para ir a los restos de la torre el templo queda a la espalda y se toma la primera a la derecha (sin asfaltar).

Cristóbal Ramírez

Vodas en 1966

  No ano 1966 houbo dúas vodas que saíron na prensa.

 

  O mércores 31 de agosto na igrexa parroquial de Santa María, "profusamente engalanada", casaron María del Pilar Mariño García e José Antonio Cristín Pérez. Ela era a filla maior de Manuel Mariño Vilela, o comerciante máis importante da rúa dos Lagartos e un dos máis importantes da vila. El era o 4º fillo do secretario do Xulgado de Ordes, Jesús Cristín Castro* e de María Victoria Pérez Mirás.

  Foron os padriños a nai do noivo e o pai da noiva. Oficiou a cerimonia o párroco don José Fernández Fuentes e pronunciou o sermón o reverendo don Rafael Ortega Cruz, capelán maior da Beneficencia Municipal de Madrid.

 

  Representou á Lei o xuíz de 1ª Instancia Martín Otero Fernández e asinaron como testemuñas da noiva Rafael Serrano Valls, R. Juan Losada Pérez, o alcalde Juan Liñares, o médico Antonio Concheiro Iglesias, o empresario Manuel Concheiro García (curmán do anterior), Ramón Ríos Silva, Manuel Astray Rivas, os seus tíos Rafael e Francisco Mariño Vilela, o seu irmán Manuel e o seu curmán Rafael Mariño Franqueira.

  Por parte do noivo asinaron o seu pai, o reverendo don Luis Pérez Regueiro, o avogado Celestino Concheiro Iglesias, Segismundo Viqueira Ramos Mundito, Carlos Ramón Ballesteros, Antonio Astray Rivas, os seus tíos Manuel Pérez Mirás e Antolín Cristín Castro, os seus irmáns Jesús Francisco e Luis e o seu irmán político (marido de Pilar) Alfonso Castro Pol.

  Os asistentes foron esplendidamente obsequiados cun lunch servido pola cafetería Linar da Coruña. Os xa esposos viaxaron por distintas capitais.

  O matrimonio estableceríase no Recreo e tería dous fillos: Pilar e Santiago. Sería sumamente coñecido porque ela foi propietaria da farmacia do Recreo e el xa creara en 1957 a súa axencia en Alfonso Senra. José Antonio Cristín morreu en decembro do ano 2010.

 

  A 2ª voda tamén se celebrou na igrexa parroquial de Santa María, pero neste caso foi o domingo 18 de setembro. Casaban Mª Teresa Aller Mosquera e José Antonio Pose Marcos.

  Ela era a 6ª dos 9 fillos do xastre José Aller Fernández e da súa muller Marina Mosquera Cascón, familia moi coñecida na vila pois a súa casa estaba en pleno centro, no Nº 102 (casa que segue a manter o seu aspecto tradicional e conta cuns balcóns adornados dunha especie de liras). Pola contra el era o 2º de dous fillos do matrimonio formado por Maximino Pose Domínguez e Manuela Marcos Lago do lonxano concello de Laxe.

  A noiva fixo a súa entrada acompañada do seu pai, mentres o noivo esperaba no altar xunto á súa nai. Oficiou a cerimonia don José Fernández. Asinaron como testemuñas José Grovas Olivar, José e Francisco Aller Mosquera, Florentino Aller Fernández, Ramón Blanco Boo, José Luis Quintá Chousa, José Varela, Maximino Pose, Lorenzo e José Manuel Pose Silvariño, Maximino Martínez Pose, Andrés Martínez, Lorenzo Moure Pose, F. Belmonte Requejo e Eduardo García.

  Os numerosos invitados foron obsequiados cun xantar no hotel Nogallás. Despois da Lúa de mel a parella estableceuse en Salamanca.  

 

* Jesús Francisco Cristín Castro (1905-1994) natural de Caldas de Reis, foi oficial de Xulgado en Pontevedra e logo secretario xudicial en Ordes e Carballo, distinguido coa Cruz de San Raimundo de de Peñafort. Casou en decembro de 1930 con Mª Victoria Pérez Mirás (1905-1986) coa que tivo 5 fillos: Mª Victoria (1932-2017), Mª Pilar (casada con Alfonso Castro Pol), Jesús Francisco (Mª Carmen Somoza Viqueira), Antonio (Mª Pilar Mariño) e Luis Cristín Pérez (Elena García Amado).

Parroquias de Frades en 1607

   Jerónimo (ou Géronimo) del Hoyo foi un relixioso castelán que desde 1603 visitou e documentou a arquidiocese de Santiago de Compostela en nome do arcebispo Maximiliano de Austria. Levou a cabo unha descrición das parroquias, vilas, cidades, hospitais e fortalezas, que deixou recollida no libro Memorias del Arzobispado de Santiago de 1607. Aquí tedes os textos -no idioma orixinal- sobre as parroquias de Frades (que entón aínda non existía como concello), todas pertencentes ao Arciprestado de Barbeiros.

 

SAN ESTEBAN DE AVELLÁN

  Esta felegresía tiene cinquenta feligreses*. Los frutos se hacen dos partes: la una y un desmero* lleva la cura y la otra nuestra dignidad. Vale la parte del retor con el anexo San Lorenço de Sollas quarenta cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene ciertas heredades y leiras que se arrendan de tres en tres años y andan arrendadas en trece ferrados de pan. Hay una hermita de Nuestra Señora de Revejos; dizen está decente.

 

SANTA MARIA DE ANA

  Esta felegresía tiene veinte y cinco feligreses. Los fructos se hacen ocho partes, las cinco y un desmero lleva la cura, que valdrán como veinte y seis cargas de todo pan y las tres llieva nuestra dignidad. Presentación de legos. La Fábrica tiene ciertas leiras y heredades que andan arrendadas en veinte y seis ferrados de centeno (fol. 367, r.).

 

SAN GIAO O JULIAN DE CELTEGOS, ANEXO DE BOADO         

  Esta felegresía tiene veinte feligreses. Los fructos se hazen tres partes: la una y un dezmero y los cinco feligreses de la hermita de San Pedro llieva la cura y las dos nuestra dignidad. Vale la parte del retor veinte cargas de todo pan, sin los fructos de la caveça. Presentación de legos. La fábrica tiene unas leiras de heredad que andan arrendadas en un ferrado de pan y veinte maravedís. Hay dos hermitas, una de San Pedro con su territorio que lo habían aforado los frailes de San Martín con los diesmos de cinco vezinos que biben allí, y el retor pleiteó y por estar dentro del destrito de su parrochia los sacó y posee con obligación de dezir una misa cada mes en un día suelto en la dicha hermita, y vienen los feligreses aquí a oir misa y rescivir los Santos Sacramentos. Dizen está decente. Hay otra de Santa Maria de Aguas Santas; está decente.

 

SAN MARTIÑO DE LODOIRA (CABEZA)

  Esta felegresía tiene treinta feligreses. Los fructos se hazen tres partes: la una y un dezmero llieva la cura y las dos nuestra dignidad; vale la parte del cura diez cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene ciertas leiras y heredades que andan arrendadas en doze (fol. 367, v.) ferrados de centeno.

 

SAN JUAN DE VITRE, ANEXO DE LODOIRA

  Esta felegresía tiene veinte y dos feligreses. Los frutos todos a la cura, que valdrá veinte cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene de un terreno un celemín de pan.

 

SANTA MARIA DE PAPUCIN

  Esta felegresía tiene quarenta y quatro feligreses. Los frutos se hacen dos partes: la una y un desmero llieva la cura y la otra nuestra dignidad. Valdrá la parte del retor ciento y quatro cargas de todo pan. Presentación del monasterio de San Martín y un forero en su nombre, el qual lleva de patronazgo tres celemines de pan. La fábrica tiene de renta ciertas leiras y heredades que al presente andan arrendadas en veinte y seis ferrados de centeno y uno de trigo y tres reales y tres quartillos en dinero. Tiene además cierto derecho la fábrica a media heredad que ha habido sentencia en su favor y el mayordomo dixo no la seguiría por ser pariente de la parte; quedó Marcos Folle, en cuya casa (fol. 368, r.) posé de seguillo con poder de la felegresía y del retor.

  

SAN SALVADOR DE MESOS, ANEXO DE PAPUCIN

  Esta felegresía tiene trece feligreses. Los fructos todos a la cura, que valdrán como doze cargas de pan. Presentación de legos. La fábrica tiene una leira que de antes pagaban medio real y juraron dos hermanos, hijos del que la traia que dejándosela perpetua, pagarán un ferrado de pan cada año.

 

SAN MARTIÑO DE FRADES

  Esta felegresía tiene treinta y quatro feligreses. Los fructos se hazen ocho partes: las cinco y un dezmero llieva la cura y las tres el Conde de Altamira. Vale la parte del cura veinte y quatro cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene de renta quatro ferrados de trigo y uno de centeno. Hay una hermita de San Nicolás en un alto. Está decente. No tiene renta y reedificó a su costa el retor pasado (fol. 368, v.).

 

SAN MARTIÑO DE GALEGOS

  Esta felegresía tiene veinte y quatro feligreses. Los frutos se hazen ocho partes: las cinco y un desmero llieva la cura, que valdrán doce cargas de pan y las dos el Conde de Altamira y la una Gómez Arez de Lodoira. Presentación del mesmo Gómez Arez y de otros legos. La fábrica no tiene renta ninguna.

 

SANTA BAYA O EULALIA DE MOAR

  Esta felegresía tiene treinta y quatro feligreses. Los frutos se hacen tres partes: las dos y un desmero la cura, que valdrá quarenta cargas de todo pan, y la otra se divide en dos partes: la una llieva la dignidad arçobispal y la otra unos legos que llaman Riaços. Presentación de los feligreses. La fábrica tiene una heredad porque dan un ferrado de centeno.

 

SANTA MARINA DE GAFOI

  Esta felegresía tiene dies y ocho feligreses. Los frutos quatro partes: las dos (fol. 370, r.)  y un dezmero llieva la cura, que valdrá catorce cargas de pan y una nuestra dignidad y lotra la capilla de la Cortiçela de Santiago; presentación de San Martín. La fábrica tiene un ferrado de trigo de renta y un real y una yegua.

 

SAN PEDRO DE AYAÇO, ANEXO

  Esta felegresía tiene dies y siete feligreses. Los frutos se hazen tres partes: la una  y un dezmero llieva la cura, que valdrá como quince cargas de pan y las dos nuestra dignidad. Presentación de Bentura Mosquera y otros legos. La fábrica tiene ciertas heredades, que al presente andan arrendadas en siete ferrados de centeno y uno de trigo.

 

* Jerónimo del Hoyo rexistrou a poboación en feligreses, vecinos, fuegos ou casas, non en habitantes individuais. Deste xeito hai que usar un índice de conversión que os demógrafos (aínda con dúbidas) acostuman fixar en 4,5 habitantes por casa ou veciño. Por exemplo, 10 veciños serían 45 habitantes. * Dezmero ou desmero é un termo que fai referencia tanto á persoa encargada de recadar o décimo (diezmo) como á de pagalo.

Inauguración do CCR

  En 1965 naceu en Ordes o "Círculo Cultural y Recreativo" (que por suposto sempre foi chamado o casino), sendo o seu primeiro presidente o entón alcalde Juan Liñares Castro. Non obstante a inauguración do local non chegaría ata febrero de 1966. Ese local estaba no edificio de José Veiras Bello o Pardiñao (1915-1994) en Alfonso Senra 96, preto do salón de baile.

  O seu primeiro conserxe sería Ventura Pantojo Laso (m.1972). Logo estaría moitos anos Jesús Becerra Becerra (1923-2005), natural de Mercurín, que estaba casado con Genoveva (unha das irmás de Pilar do Santorio) e vivía na Fonte Estrei.

  Naqueles anos 60 o CCR naceu con forza, mesmo nas festas da vila de 1966 contrataron ao grupo Los Samars para un baile só para socios e en decembro houbo un par de interesantes conferencias, unha do seu presidente, o alcalde Juan Liñares sobre temas xudiciais e outra do profesor Hipólito de Sa Bravo sobre diversos mosteiros galegos.

  Outro punto forte eran as festas de Entroido onde os socios levaban aos seus fillos disfrazados. Pero aos poucos as actividades decaeron. Aínda así temos constancia de que en 1972 houbo campionatos de ping pong organizados por Arturo Viqueira (que era un gran afeccionado) ou de xadrez onde os tres primeiros clasificados foron Pedro Vidal Gutiérrez, Francisco García Caamaño e Manuel Louro Raposo.

  En 1974 El Correo Gallego entrevistou a José Luis Loureda Couceiro, un dos socios fundadores (Nº 34) e membro da directiva, onde este recoñecía que a pesar de contar entón cuns 300 socios -cifra alta para unha vila que roldaba os 3.000 habitantes- o CCR "estaba enfermo". Era un bar -máis exclusivo e tranquilo que o resto dos de Ordes- pero non era atractivo para a xente nova. Nesa época xa se tiñan comprado os terreos onde hoxe está o Museo do Traxe (que tamén desexaba a Hermandad de Labradores y Ganaderos) como posible nova sede pero iso nunca ocorreu. O secretario do Concello, Piñeiro Amigo, non lles permitiu hipotecar o soar, dicindo que debían edificar e se por algunha razón non remataban as obras estas quedarían para o concello mentres as débedas serían para a directiva do CCR.

  A parte cultural recuperouse un pouco cando en 1975 naceu O Terruño. Como a maioría dos seus integrantes eran tamén socios do casino, alí tiñan lugar as súas reunións.

  Pouco despois, nos últimos 70, empecei eu a frecuentar o casino para xogar a ping pong e ao billar francés (o de carambolas). A asistencia era moi escasa agás que houbera bingo -foi a época do seu bum- e entón si estaba a sala chea totalmente. Cando pasou a moda o habitual era un par de parroquianos lendo o xornal, unha media ducia de socios que xogaban aos naipes apostando nunha habitación exclusiva e algúns adolescentes vendo a televisión. Recordo tamén cando Víctor González Faya facía alí os ensaios para a súa obra "La pícara hija del molinero".

  Pouco a pouco foi esmorecendo e sendo cada vez máis irrelevante ata a súa desaparición.