Parroquias de Frades en 1607

   Jerónimo (ou Géronimo) del Hoyo foi un relixioso castelán que desde 1603 visitou e documentou a arquidiocese de Santiago de Compostela en nome do arcebispo Maximiliano de Austria. Levou a cabo unha descrición das parroquias, vilas, cidades, hospitais e fortalezas, que deixou recollida no libro Memorias del Arzobispado de Santiago de 1607. Aquí tedes os textos -no idioma orixinal- sobre as parroquias de Frades (que entón aínda non existía como concello), todas pertencentes ao Arciprestado de Barbeiros.

 

SAN ESTEBAN DE AVELLÁN

  Esta felegresía tiene cinquenta feligreses*. Los frutos se hacen dos partes: la una y un desmero* lleva la cura y la otra nuestra dignidad. Vale la parte del retor con el anexo San Lorenço de Sollas quarenta cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene ciertas heredades y leiras que se arrendan de tres en tres años y andan arrendadas en trece ferrados de pan. Hay una hermita de Nuestra Señora de Revejos; dizen está decente.

 

SANTA MARIA DE ANA

  Esta felegresía tiene veinte y cinco feligreses. Los fructos se hacen ocho partes, las cinco y un desmero lleva la cura, que valdrán como veinte y seis cargas de todo pan y las tres llieva nuestra dignidad. Presentación de legos. La Fábrica tiene ciertas leiras y heredades que andan arrendadas en veinte y seis ferrados de centeno (fol. 367, r.).

 

SAN GIAO O JULIAN DE CELTEGOS, ANEXO DE BOADO         

  Esta felegresía tiene veinte feligreses. Los fructos se hazen tres partes: la una y un dezmero y los cinco feligreses de la hermita de San Pedro llieva la cura y las dos nuestra dignidad. Vale la parte del retor veinte cargas de todo pan, sin los fructos de la caveça. Presentación de legos. La fábrica tiene unas leiras de heredad que andan arrendadas en un ferrado de pan y veinte maravedís. Hay dos hermitas, una de San Pedro con su territorio que lo habían aforado los frailes de San Martín con los diesmos de cinco vezinos que biben allí, y el retor pleiteó y por estar dentro del destrito de su parrochia los sacó y posee con obligación de dezir una misa cada mes en un día suelto en la dicha hermita, y vienen los feligreses aquí a oir misa y rescivir los Santos Sacramentos. Dizen está decente. Hay otra de Santa Maria de Aguas Santas; está decente.

 

SAN MARTIÑO DE LODOIRA (CABEZA)

  Esta felegresía tiene treinta feligreses. Los fructos se hazen tres partes: la una y un dezmero llieva la cura y las dos nuestra dignidad; vale la parte del cura diez cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene ciertas leiras y heredades que andan arrendadas en doze (fol. 367, v.) ferrados de centeno.

 

SAN JUAN DE VITRE, ANEXO DE LODOIRA

  Esta felegresía tiene veinte y dos feligreses. Los frutos todos a la cura, que valdrá veinte cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene de un terreno un celemín de pan.

 

SANTA MARIA DE PAPUCIN

  Esta felegresía tiene quarenta y quatro feligreses. Los frutos se hacen dos partes: la una y un desmero llieva la cura y la otra nuestra dignidad. Valdrá la parte del retor ciento y quatro cargas de todo pan. Presentación del monasterio de San Martín y un forero en su nombre, el qual lleva de patronazgo tres celemines de pan. La fábrica tiene de renta ciertas leiras y heredades que al presente andan arrendadas en veinte y seis ferrados de centeno y uno de trigo y tres reales y tres quartillos en dinero. Tiene además cierto derecho la fábrica a media heredad que ha habido sentencia en su favor y el mayordomo dixo no la seguiría por ser pariente de la parte; quedó Marcos Folle, en cuya casa (fol. 368, r.) posé de seguillo con poder de la felegresía y del retor.

  

SAN SALVADOR DE MESOS, ANEXO DE PAPUCIN

  Esta felegresía tiene trece feligreses. Los fructos todos a la cura, que valdrán como doze cargas de pan. Presentación de legos. La fábrica tiene una leira que de antes pagaban medio real y juraron dos hermanos, hijos del que la traia que dejándosela perpetua, pagarán un ferrado de pan cada año.

 

SAN MARTIÑO DE FRADES

  Esta felegresía tiene treinta y quatro feligreses. Los fructos se hazen ocho partes: las cinco y un dezmero llieva la cura y las tres el Conde de Altamira. Vale la parte del cura veinte y quatro cargas de todo pan. Presentación de legos. La fábrica tiene de renta quatro ferrados de trigo y uno de centeno. Hay una hermita de San Nicolás en un alto. Está decente. No tiene renta y reedificó a su costa el retor pasado (fol. 368, v.).

 

SAN MARTIÑO DE GALEGOS

  Esta felegresía tiene veinte y quatro feligreses. Los frutos se hazen ocho partes: las cinco y un desmero llieva la cura, que valdrán doce cargas de pan y las dos el Conde de Altamira y la una Gómez Arez de Lodoira. Presentación del mesmo Gómez Arez y de otros legos. La fábrica no tiene renta ninguna.

 

SANTA BAYA O EULALIA DE MOAR

  Esta felegresía tiene treinta y quatro feligreses. Los frutos se hacen tres partes: las dos y un desmero la cura, que valdrá quarenta cargas de todo pan, y la otra se divide en dos partes: la una llieva la dignidad arçobispal y la otra unos legos que llaman Riaços. Presentación de los feligreses. La fábrica tiene una heredad porque dan un ferrado de centeno.

 

SANTA MARINA DE GAFOI

  Esta felegresía tiene dies y ocho feligreses. Los frutos quatro partes: las dos (fol. 370, r.)  y un dezmero llieva la cura, que valdrá catorce cargas de pan y una nuestra dignidad y lotra la capilla de la Cortiçela de Santiago; presentación de San Martín. La fábrica tiene un ferrado de trigo de renta y un real y una yegua.

 

SAN PEDRO DE AYAÇO, ANEXO

  Esta felegresía tiene dies y siete feligreses. Los frutos se hazen tres partes: la una  y un dezmero llieva la cura, que valdrá como quince cargas de pan y las dos nuestra dignidad. Presentación de Bentura Mosquera y otros legos. La fábrica tiene ciertas heredades, que al presente andan arrendadas en siete ferrados de centeno y uno de trigo.

 

* Jerónimo del Hoyo rexistrou a poboación en feligreses, vecinos, fuegos ou casas, non en habitantes individuais. Deste xeito hai que usar un índice de conversión que os demógrafos (aínda con dúbidas) acostuman fixar en 4,5 habitantes por casa ou veciño. Por exemplo, 10 veciños serían 45 habitantes. * Dezmero ou desmero é un termo que fai referencia tanto á persoa encargada de recadar o décimo (diezmo) como á de pagalo.

Inauguración do CCR

  En 1965 naceu en Ordes o "Círculo Cultural y Recreativo" (que por suposto sempre foi chamado o casino), sendo o seu primeiro presidente o entón alcalde Juan Liñares Castro. Non obstante a inauguración do local non chegaría ata febrero de 1966. Ese local estaba no edificio de José Veiras Bello o Pardiñao (1915-1994) en Alfonso Senra 96, preto do salón de baile.

  O seu primeiro conserxe sería Ventura Pantojo Laso (m.1972). Logo estaría moitos anos Jesús Becerra Becerra (1923-2005), natural de Mercurín, que estaba casado con Genoveva (unha das irmás de Pilar do Santorio) e vivía na Fonte Estrei.

  Naqueles anos 60 o CCR naceu con forza, mesmo nas festas da vila de 1966 contrataron ao grupo Los Samars para un baile só para socios e en decembro houbo un par de interesantes conferencias, unha do seu presidente, o alcalde Juan Liñares sobre temas xudiciais e outra do profesor Hipólito de Sa Bravo sobre diversos mosteiros galegos.

  Outro punto forte eran as festas de Entroido onde os socios levaban aos seus fillos disfrazados. Pero aos poucos as actividades decaeron. Aínda así temos constancia de que en 1972 houbo campionatos de ping pong organizados por Arturo Viqueira (que era un gran afeccionado) ou de xadrez onde os tres primeiros clasificados foron Pedro Vidal Gutiérrez, Francisco García Caamaño e Manuel Louro Raposo.

  En 1974 El Correo Gallego entrevistou a José Luis Loureda Couceiro, un dos socios fundadores (Nº 34), onde este recoñecía que a pesar de contar entón cuns 300 socios -cifra alta para unha vila que roldaba os 3.000 habitantes- o CCR "estaba enfermo". Era un bar -máis exclusivo e tranquilo que o resto dos de Ordes- pero non era atractivo para a xente nova.

  A parte cultural recuperouse un pouco cando en 1975 naceu O Terruño. Como a maioría dos seus integrantes eran tamén socios do casino, alí tiñan lugar as súas reunións.

  Pouco despois, nos últimos 70, empecei eu a frecuentar o casino para xogar a ping pong e ao billar francés (o de carambolas). A asistencia era moi escasa agás que houbera bingo -foi a época do seu bum- e entón si estaba a sala chea totalmente. Cando pasou a moda o habitual era un par de parroquianos lendo o xornal, unha media ducia de socios que xogaban aos naipes apostando nunha habitación exclusiva e algúns adolescentes vendo a televisión. Recordo tamén cando Víctor González Faya facía alí os ensaios para a súa obra "La pícara hija del molinero".

  Pouco a pouco foi esmorecendo e sendo cada vez máis irrelevante ata a súa desaparición.

 

Poema de Dolores Caamaño

 

   Velaquí un poema que Dolores Caamaño García escribiu a principios dos anos 70 cando deixou de vivir en Ordes.

 

ÓRDENES                 Tiene Órdenes, pues Dios así lo quiso,                 una situación privilegiada                 donde todo el que viene hace un inciso                 y el que va ve obligada la parada.                 Nobles y hospitalarias son sus gentes,                 sus casas de comida tienen fama,                 relucen con primor calles y aceras.                 El que a la villa llega enfermo, sana.                   Hoy que el destino me retiene ausente,                 colmado de recuerdos y añoranzas,                 canto a la villa donde traje al mundo                 a mis tres hijos del alma                 y quiero publicar a los cuatro vientos                 sin declarar quien soy, pues eso es nada,                 que aunque en la vida aumente la distancia,                 esa villa jamás podré olvidarla.                                              Dolores Caamaño García

 

  Dolores Caamaño García (1927-2024), era filla do practicante compostelán José Caamaño Lojo e de Laura García Doeste. Estudiou maxisterio, traballou de mestra e casou en 1953 con Ángel Raña Dafonte (1926-2003), fillo dos mestres de Deixebre Pedro Raña Couselo e Dolores Dafonte Fernández. Ángel era funcionario da sucursal en Ordes da Caixa de Aforros de Santiago, así que o matrimonio instalouse na vila e aquí tería aos seus tres fillos: Loló, José Ángel e César Raña Caamaño. Posteriormente marcharon para Sigüeiro.

O ano 1966

En 1966 o mundo dividía a súa atención entre a carreira espacial e a guerra de Vietnam. Na primeira a URSS levaba a dianteira xa que en febreiro logrou facer chegar á lúa a sonda Lunik 9, catro meses antes de que os USA tamén o lograsen co Surveyor 1. A intensificación da guerra de Vietnam provocou nos Estados Unidos unha enorme protesta xuvenil en marzo e foi a principal razón de que medrase o incipiente fenómeno hippy. En Asia unha muller, Indira Gandhi, converteuse en primeiro ministro da India. Continuaba a descolonización coa independencia da Güiana británica e de Lesoto. En América do Sur comezou a ditadura militar arxentina cando o xeneral Juan Carlos Onganía derrocou ao presidente Illía.

 

En plena Beatlemania os Beach Boys contraatacaron co LP "Pet Sounds" pero aínda así a canción máis escoitada dese ano foi "Strangers In The Night" do incombustible Frank Sinatra e houbo outras míticas como "When a Man Loves a Woman" e "You Can´t Hurry Love". En 1996 viron a luz boas películas e inesquecibles series de TV como Star Trek ou Batman.

España, que comezou o ano co mediático accidente de Palomares, vivía en política a loita soterrada entre os "tecnócratas" que prepararon a Ley Orgánica del Estado, aprobada en decembro cun referendo onde gañou abrumadoramente o SI, e os aperturistas que aprobaron en marzo a Ley de Prensa pero que viron como as eleccións sindicais, que supostamente os ían reforzar, só serviron para que emerxeran as "Comisiones Obreras". Nesta situación houbo un cambio de goberno e xurdiu o conflito con Xibraltar. A economía ía moi ben (foi o ano no que Madrid chegou ao medio millón de coches) pero iso non mingou a conflitividade social e volveu a haber novos incidentes estudiantís en Barcelona (abril) e Madrid (maio). No campo da literatura publicáronse Últimas tardes con Teresa e Cinco horas con Mario. No cine tivemos El bueno, el feo y el malo, unha obra capital, La caza de Carlos Saura, e un enorme éxito de taquilla, La ciudad no es para mí, impagable documento sociolóxico que disparou a carreira cinematográfica da estrela teatral Paco Martínez Soria.

 A televisión xa era, agora si, a raíña dos fogares e o 9 de abril naceu a revista TP (valía un peso -5 pesetas-) co doutor Kimble "O Fuxitivo" na 1ª portada. Tamén naceron programas como Los Chiripitifláuticos, Cesta y Puntos e Historias para no dormir. No ámbito musical 1966 foi o ano do triunfo de Los Pekenikes con "Hilo de seda", acompañando a Los Brincos con "Mejor" e "Un sorbito de champán", e a Los Bravos co seu "Black is Black". Pero a canción que o petou foi o "Yo soy aquel" con que Rapahel acudiu sen éxito a Eurovisión. En deporte o Real Madrid ye-ye gañou a 6ª copa de Europa e a vitoria de Manolo Santana en Wimbledon ensinoulle a España que non todo era fútbol.  

 

Galicia comezou o ano co xaneiro máis caloroso en décadas. Seguía habendo unha forte emigración e a economía melloraba máis lentamente que a española. A conflitividade social no país tamén tiña eco en Galicia coa constitución das "Asociacións democráticas de Estudiantes" na USC en outubro e a mobilización de decembro no Ferrol contra 1.200 despidos previstos en "Obras Civiles" de Bazán.

 

En Ordes José Garrido Fandiño converteu a súa librería nunha das tendas de mobles máis famosas da comarca: JOGAFAN.

XANEIRO: O subalmacén de Ordes aberto todos os martes do mes. O día 6 morreu aos 94 anos María Sarceda, nai do mestre da escola Nº 2 José García Sarceda. O día 27 morreu Andrés Martínez Castro, pratiarca dos Martís do Casal, aos 93 anos.

FEBREIRO: Sesión ordinaria da Deputación provincial no consistorio de Ordes. Foi operado en Santiago o médico Antonio Concheiro Iglesias. Inauguración dos locais do Círculo Cultural y Recreativo.

MARZO: O día 15 morreu Rosa Caamaño Dubra aos 54 anos en Lesta.

ABRIL: O día 3 morreu Avelina Uzal Vieites aos 42 anos en Poulo, o día faleceu Elvira Ferreiro del Río (víuva de Marcelino Conde) aos 74 anos, e o 26 morreu en accidente de tráfico o empresario de transporte Rogelio Prado Carnota aos 64 anos.

MAIO: O día 30 morreu José Franqueira Recouso.

XUÑO: Xubilación voluntaria de Manuel Concheiro García do Banco Pastor para ocuparse a tempo completo das súas empresas. Rafael Serrano Valls (marido de Blanca da Farmacia) nomeado xefe do 40º Terzo da Garda Civil. Adxudicadas obras no camiño de Ordes a Ponte Carreira á empresa F. Gómez y Cia SL por valor de 2.084.000 pesetas. Morreron Leonor Ciz Sanjurjo aos 62 anos en Vilamaior e Jesusa VilariñoVázquez, sogra de Víctor do Capitán, en Merelle.

XULLO: Rosario Linares-Rivas cedeu o Pazo de Galegos ás monxas doroteas. O día 16 grave accidente dun autobús na costa de Vilanova preto de Sigüeiro con 2 nenos mortos (José Ponte Antelo e Josefa Caamaño Blanco) e máis dunha ducia de feridos de consideración. Morreu atropelada en Montaos María Blanco Iglesias (40 anos). La Voz de Galicia anunciou ata fin de ano que se vendía nos establecementos de González e do Chocolateiro e que o seu correspondente era Ramón Louzao.

AGOSTO: Voda de Mª Pilar Mariño con José Antonio Cristín. Morreron María Fuentes González, Juana Guillín Garabato aos 79 anos, Jesús Mirás Naveira, marido de Josefa Nouche Porro, aos 60 anos en Poulo, e Jacobo Nouche Pena en Beán.

SETEMBRO: O día 18 voda de Mª Teresa Aller Mosquera con José Antonio Pose Marcos.

OUTUBRO: Partido de adestramento do Deportivo. Morreron Jesusa Viqueira Martínez (viúva de José Martínez Cancelada) aos 83 anos e Dolores Rodríguez Bascoy en Beán.

NOVEMBRO: Jesús Louro Raposo novo propietario do anterior "Bar do Vasco". O día 24 morreron Manuel González Corbelle Manolo de Parente aos 41 anos e o sacerdote don Eulogio Ramos Gangoso, tío de Tasina Pisonero, aos 83 anos.

DECEMBRO: O Concello tributou unha homenaxe de despedida a José García Carnota, presidente da asociación "Hijos del Partido Judicial de Órdenes" de Buenos Aires. Tempos de peste porcina africana, pero Ordes declarado "zona libre" así que foron permitidas as feiras da vila e da Adina no Mesón. 2 conferencias no salón do Cículo Cultural y Recreativo, unha do seu presidente, o alcalde Juan Liñares e outra do profesor Hipólito de Sa Bravo sobre diversos mosteiros galegos. O día 2 morreu Pedro Soneira Barreiro aos 69 anos en Lesta. Tamén morreu o veciño do Ferrol, pero natural de Ordes, Manuel Rey Paz aos 52 anos, abatido por un centinela na zona militar por non dar o "santo y seña".

Castro das Medorras (Lesta)

  Se ben o castro de Reboredo -na actualidade case totalmente destruído- está practicamente no límite parroquial e municipal, a realidade é que pertence a Gorgullos. Por tanto a parroquia de Lesta conta cun único castro no seu territorio, denominado o castro das Medorras.

  Unha vez máis podemos constatar o continuísmo da poboación desde a prehistoria. Cando os romanos chegaron e obrigaron aos nativos a deixar os castros, estes non se alonxaron moito. Velaquí o motivo de que tantos castros estean a pouca distancia dunha igrexa. En Lesta sucede exactamente iso: o castro localízase a uns escasos 180 metros (en liña recta) ao nordés da igrexa de Santo André.

 

 

  É un recinto case perfectamente circular, defendido por un considerable terraplén na zona sur e parapeto nos sectores norte, leste e sueste. Mide uns 90-100 metros de leste a oeste e un chisco máis de norte a sur. A súa superficie supera os 6.600 metros cadrados -máis de 10 ferrados-.

  Contrariamente a outros castros da comarca é de moi fácil acceso. Basta achegarse pola estrada ata o lugar da Cruz, onde estaba o bar do mesmo nome hoxe pechado. Alí, fronte do bar, parte un camiño -logo convertido en carreiro- que vai directamente ata a entrada do castro. Este está cercado por unha liña de arboredo pero o seu interior na actualidade está destinado a labores agrícolas, así que permanece completamente limpo en verán despois de ser recollida a colleita.

 

Toponimia de Beán

BEÁN

O topónimo parroquial é o de máis escuro significado. Tense proposto que provén da palabra indoeuropea bod ou bodos ‘foso -e tamén regato-’ e sería por tanto unha *(villa) Bedana ‘vila do foso’, pero realmente non hai a máis mínima certeza diso. Na carta de doación que o rei Alfonso VII fixo á Igrexa galega en 1124 o nome aparece escrito como Beiam. "... et vadit per stratam de Beiam et inde inter Beiam et Villamonte..." pero tampouco coñecemos o significado de Beiam. Agora ben, se consultamos un dos primeiros dicionarios galegos que se publicaron, o de Xosé Luís Franco Grande, cunha primeira edición en 1968, nel aparece a palabra "Beán" como ‘outeiro, cuíña’. Por tanto beán existía como sinónimo de outeiro nalgúns lugares de Galicia nos anos 60, aínda que hoxe se teña perdido. Dado que a igrexa parroquial está na ladeira dun outeiro, coido que é unha hipótese moi probable, aínda que sigamos sen saber cal é a súa etimoloxía.

Aldea de Baixo: aínda que non haxa unha Aldea de Arriba, xustifica o nome o feito de que hai varios metros de desnivel desde a estrada. O termo aldea ven da palabra árabe andalusí aḍḍáy’a, que orixinalmente designaba unha casa illada e posteriormente adquiriu o significado actual de pequeno grupo de vivendas. Aldea é un topónimo popular desde finais da Idade Media e épocas posteriores.

Areal: grupo de casas moi póximas ao castro de Nouche. O nome obviamente significa ‘terreo areoso’. Procede da palabra latina area.

Cercedo: é un fitotopónimo, un nome derivado da árbore antigamente máis abondosa, o carballo. Procede, ao igual que Cerceda, dun étimo cercêta (variante de quercêta),  derivado da palabra latina quercus.

A Ermida: un documento do ano 1333 documenta que nesa época xa existía a ermida de San Silvestre. Nel Xoán Rodríguez, peleteiro, vende a Xoán Afonso, tamén peleteiro, e a Marina García todas as herdades que ten pola súa nai, Tareixa Martínez, na ermida de San Silvestre, na fregresía de Santa María de Beán, por nove libras pequenas do rei don Alfonso. Hoxe o único rastro da ermida e o topónimo, que provén do latín eremita. Orixinalmente era un home que se retiraba a un lugar apartado, pero posteriormente pasou a ter o significado actual de ‘santuario erixido nun lugar solitario’.

 

Fonte da Viña: o nome deste lugar, próximo ao castro do mesmo nome, ven obviamente das palabras latinas fonte e vinea.

Igrexa: Procede da voz latina ecclesia, e esta á súa vez da grega ekklesia que primitivamente era unha asemblea de cidadáns para discutir asuntos políticos. Foi San Paulo quen usou esta palabra para referirse á congregación dos crentes en Cristo. Tanto Igrexa como a variante Eirexe son topónimos moi populares en toda Galicia. Nese lugar de Beán áchase un templo dedicado a Santa María.

Loureiro: a carón do Souto tamén temos o Loureiro, cuxo nome ven da palabra latina lauru.

Nouche: este importante lugar no nordés da parroquia debe o seu nome a un posible propietario medieval chamado Naustus (de significado descoñecido). O topónimo *(villa) Nausti derivaría en Nauchi e posteriormente no actual Nouche.

Outeiro: o nome deste lugar, próximo a Nouche, ven da palabra latina alteriu ‘outeiro, cuíña’.

Pomares: tamén próximo a Nouche, o seu nome é o plural de pomar ‘terreo no que hai plantadas maceiras’, derivado da palabra latina poma ‘froito comestible, mazá’.

 

 

Pontellos: pequeno lugar próximo á Fonte da Nosa Señora, e fogar da familia Nouche. unha pontella (ou pontello) é unha pequena ponte non especialmente sólida para cruzar un regato pequeno e aquí debía haber polo menos un par delas. A palabra ven do latín ponte.

Regueira: outro dos moitos hidrónimos de Beán. Unha regueira é un sitio por onde corre a auga. A palabra deriva do latín riguu ‘pequeno caudal de auga’.

Requián: segundo explica Cabeza Quiles, o topónimo Requián debe ser a versión actual do acusativo *Requilanem, do nome xermánico persoal rematado en –ila Rikila ou Rekila. Polo tanto, dende unha posible *(villa) Requilanem chegariamos ao actual Requián, en referencia a un dono chamado Rikila ou Rekila, nome xermánico que inclúe o elemento gótico rik ‘rei’. Rekila, fillo de Hermerico, foi o 2º rei suevo de Galicia, abdicando no ano 438.

Souto: topónimo que deriva do latín saltu, orixinariamente ‘terreo montañoso ou terreo de pastos’ pero que despois adquiriría o significado de monte silvestre de castiñeiros -podendo haber outras especies polo medio-.

Tesós: grupo de casas preto do Areal. Segundo o dicionario de Franco Grande os tesós eran as travesas do carro. Así que podemos conxeturar que neste lugar había antigamente material axeitado para fabricalas.

Vilasuso: con este lugar do norte da parroquia non imos inventar a pólvora e así supoñemos que no pasado (polo menos antes do século XIX) habería algún propietario importante de nome Xesús.

Orquestra Cantábrica

  A principios dos anos 60 había varios salóns en Ordes que abrían os domingos e días festivos. Por tanto tamén había necesidade de orquestras para actuar neles. Con esta favorable coxuntura varios mozos de Ordes xuntáronse e formaron a Orquesta Cantábrica. A icónica foto que ilustra este artigo foi tomada por Riveira no Salón de Encarnación Meijide, viúva de Ramón Prado. Nese lugar tocaron moitas veces ao igual que nos outros salóns.

  Os seus 10 compoñentes eran: Martís, Cándido Fernández Rey Camel, dous Regos, Manuel Martínez del Río o Corveiro, Manuel Ríos Rodríguez (alcumado Buxán por ser de Val do Dubra), Manolo Recouso, Francisco Moure Paco de Xaquín e Juan e José Manuel Mosquera Franqueira, coñecidos como Juan e Manolo de Isolina*, que eran irmáns de Angelito das Correas*.

  Non durou demasiado tempo. No ano 1964 desapareceu, pero catro dos seus compoñentes (Martís, Camel, o Corveiro e Manolo de Isolina) continuaron co nome de Los Cantábricos durante un tempo. O seu teléfono de contratación (Nº 46) era o do Túnel.

 

 

DESFILE DE ESTRELLAS

  Foi un popular concurso radiofónico que houbo dos anos 50 aos 70 en varias emisoras de España. Na Coruña o escenario era o Teatro Rosalía Castro. Conforme as rondas ían avanzando a expectación medraba e o teatro estaba cheo a rebordar nas semifinais e sobre todo nas finais. Presentaban os moi poulares Marina de la Peña e Emilio Díaz.

  Ordes quedou paralizado con todas as orellas pegadas aos transistores cando Manolo de Isolina, o vocalista da Orquestra Cantábrica, participou no concurso. Non foi o único, pois tamén o fixeron Santiago Naveira, un albanel que viñera de Betanzos a Ordes para facer os lavadoiros do Recreo e que aquí casara cunha filla de Rey -un chófer do Cotovío-, e Esperanza Veiras Penedo, unha moza de Queis (Montaos).

  Cos anos Manolo de Isolina converteuse no "home para todo" do alcalde Martino. Andaba co coche de propaganda, organizaba festas (normalmente levaba o peso da do Champiñón) e, como non, recordando o seu paso por "Desfile de Estrellas", tamén organizou un "Festival da Canción" en Ordes.

 

* Isolina Mosquera Franqueira foi unha muller que viviu en Vilar e que tamén cantaba moi ben. Tivo varios fillos de solteira (Julio, Esperanza, Milagros, Ángel, Juan, José Manuel e Jaime). De todos eles o máis coñecido foi Ángel. Ángel Mosquera Franqueira (1939-2024) alcumado Angelito das Correas tiña un ultramarinos no Recreo 65 e tamén vendía nas feiras, onde destacaba pola súa voz estridente. Estaba casado con María Valiño Martínez coa que tivo dous fillos: Ángel Ramón e Antonio.