Festas patronais en 1964

   As festas patronais de 1964 rexistraron novidades. Se en 1962 e 1963 estiveran organizadas polo concelleiro José Galán López (1923-1980), esta vez rexeitou ese traballo polas dificultades cada vez maiores para recadar unha cantidade suficiente de diñeiro. Ante a posibilidade real de quedarse sen festas, a última hora varios notables da vila formaron unha comisión que salvou a situación. O presidente foi o empresario Viriato Lamas Gutiérrez, secundado por Laureano Iglesias del Río (secretario), o seu tío Viriato Lamas Fernández o Vello Viriato (tesoureiro) e os vogais Ángel Lamas Gutiérrez, Javier Veiga López e o panadeiro Eugenio Pena Martínez (marido de Milagros).

  O orzamento era de 115.000 pesetas que se xuntaron grazas ás aportacións do pobo e do comercio. O Concello tamén colaborou, pero menos que outros anos debido ao precario estado da facenda municipal.

 

  No campo musical as festas contaron coa habitual participación da Banda de Arca e a da orquestra coruñesa Sintonía. A iluminación nocturna na Alameda estivo a cargo do industrial pontevedrés Filgueira e contou con motivos típicos de Galicia como potes e gaitas nos extremos. Outra case novidade foi unha xincana motorista no campo de fútbol ademais dos habituais xogos de recreo popular como cucañas, carreiras de sacos e de cintas... Tamén se estreou a nova comparsa de xigantes e cabezudos adquirida había pouco tempo en Valencia e que viña a substituír a unha máis antiga, que estaba totalmente estragada, motivo polo que deixaran de saír ás rúas os últimos 6 ou 7 anos eses divertidos personaxes.

  O sábado 15, o día grande, contou co espectáculo estrela das festas: un partido entre o Deportivo e o Racing de Ferrol. Se ben para o Deportivo era un mero adestramento e combinaba xogadores do Fabril con outros do seu 2º equipo, o partido tivo unha considerable cantidade de público que contemplou a súa victoria por 2-0 con goles de Machicha e Pito.

  O martes 18 como fin de festa celebrouse unha romería galega cun xantar típico a base de "roupa vella" no piñeiral que había en Vilar. De paso un concurso de baile rexional e a actuación do coro que dirixía Viriato o Vello.

 

  Unha vez máis o xornal santiagués La Noche dedicoulles ás festas un especial de 4 páxinas onde, ademais da entrevista cos membros da comisión había os habituais artigos de Máximo Sar, Víctor González Faya e algúns divertidos apuntes dun tal Remol. Engadía ademais un informe sobre o entón novedoso servizo de Extensión Agraria e unha entrevista con Luis Villares, o propietario de Artesanía Villares.

  O máis interesante era unha entrevista a José Galán, na súa calidade de alcalde interino por ausencia do titular Juan Liñares. Nela falaba dos logros e dos proximos obxectivos. O principal motivo de alegría era a recente creación dun Colexio Libre Adoptado (sería coñecido como "Academia de Arriba"), importantísimo para que as familias menos podentes da comarca tamén puidesen pagar ensino de nivel medio aos seus fillos. Dentro do que faltaba estaba o tema da traída da auga, aínda en proceso de estudo, o problema do aparcamento (que hoxe daríanos risa) e o da escaseza de vivenda, xa que os alugueres estaban moi altos e o que os podía pagar tamén se podía facer cunha casa en propiedade (como vemos, non é un problema novo).

Fieitos da comarca

  Os fentos -na nosa comarca sempre se lles chamou fieitos- son plantas moi primitivas que naceron antes de que se "inventaran" as flores, pero o que si apareceu con eles foi a lignina (a madeira), así que son o equivalente aos primeiros vertebrados do reino animal.

  Como gustan de sitios húmidos Galicia é unha zona onde abundan moito. De feito hai máis de 70 especies diferentes. Na nosa comarca redúcense a unhas 38*, pero as máis habituais e facilmente observables son cinco.

 

  O rei indiscutible é Pteridium aquilinum, o fieito de monte. Encántanlle os solos ácidos, non os calcarios, así que aquí está na súa salsa. Antigamente era abundantísimo porque formaba parte do sotobosque dos piñeirais, pero hoxe non lle vai tan ben cos eucaliptais.

  Era moi apreciado como substituto da palla cando esta escaseaba ou non se quería gastar. Usábase para estrar as cortes, para axudar a acender o lume da lareira e tamén para chamuscar a pel dos cochos sacrificados na matanza (así desaparecían os pelos e o coiro separábase máis facilmente da graxa). Máis atrás, no século XIX, tamén se empregaban as súas cinzas para facer lixivia e a súa raíz moída como remedio contra os parásitos intestinais e como purgante.

 

  Se abandonamos o monte e nos achegamos a ríos e regatos aumenta a variedade. Na ribeira do regato Mercurín podemos atopar outras catro especies.

Athyrium filix-femina, a fenta ou fento femia é moi abundante. Pode custar un pouco distinguilo do fento macho pero é un pouco máis suave ao tacto. É o preferido polos pescadores para poñer no fondo dos seus cestos e así conservar as troitas durante todo o día.

Dryopteris filix-mas, o fieito macho, é máis grande e normalmente dunha cor verde un pouco máis escura. Nalgunhas zonas era unha das herbas de San Xoán.

 

 

Blechnum spicant, o fento fero (lonchite en castelán), destaca por ter unhas follas estreitas que parecen en certo modo unha raspa de pescado e unha cor verde bastante escura.

Polypodium vulgare, fento dos valos ou fento das pedras e fieita na nosa comarca, como o seu nome indica medra en pedras ou árbores situadas en zonas húmidas.

Nota: as 4 fotos están feitas no Paseo do Río Mercurín.

 

 

 * Segundo Henrique Niño Ricoi na nosa comarca hai as 38 especies que vedes a continuación. Levan a letra "A" as que el cualifica como "abundantes". As outras son pouco abundantes, raras ou esporádicas.

  Tedes que ter en conta que moitas destas especies son moi pequenas e costa pensar en elas como fieitos, pero se prestamos atención é fácil ver en moitas vellas paredes de pedra o que en castelán chaman culantrillo menudo (Asplenium trichomanes) e culantrillo negro (Asplenium adiantum-nigrum). No muro leste do cemiterio do Piñeiro tamén podemos ver a pequena Anogramma Leptophilla.  

 

FENTOS DA COMARCA DE ORDES

Adiantum capillus-veneris Asplenium billottii Asplenium onopteris (A) Asplenium scolopendrium (A) Athyrium filix-femina (A) Cystopteris viridula (A) Woowardia radicans Dryopteris aemula (A) Dryopteris dilatata (A) Dryopteris guanchica Gibby & Jermy Equisetum arvense (A) Equisetum telmateia Anogramma leptophylla (A) Pteridium aquilinum (A) Isoetes longissimus bory Ophioglossum lusitanicum Osmunda regalis (A) Polypodium intejectum Shivas (A) Stegnogramma pozoi

Asplenium adiantum-nigrum (A) Asplenium ceterach Asplenium ruta-muraria Asplenium Trichomanes (A) Cystopteris fragilis Blechnum spicant (A) Davallia canariensis (A) Dryopteris affinis (A) Dryopteris filix-mas (A) Polystichum setiferum (A) Equisetum palustre Hippochaete ramosissima Hymenophyllum tunbrigense Isoetes histrix bory Lycopodiella inundata Ophhioglossum vulgatum Polypodium cambricum Polypodium vulgare (A) Thelypteris palustris Schott

 

  Se queredes saber máis sobre outros tipos de plantas premede en:

Plantas silvestres, Arbustos de Ordes ou Árbores da comarca de Ordes.

Toponimia de Ordes (2)

Ven de Toponimia de Ordes (1)

 

Gosende: Aínda que debido á nosa gheada Ghosende recórdanos ao nome castelán José, en realidade procede dunha Gundesindi medieval, posesión dun señor co nome xermánico Gundesindus (de gunths ‘loita’ e sinths ‘camiño, expedición militar’). Para Dolores González de la Peña en cambio ten a súa orixe na palabra gasindius ‘socio militar’, relacionado coa dominación sueva.

Lagartos: palabra que ven do latín lacertu. Orixinalmente era a "Calle Nueva", pero o nome popular é moi antigo. Tal vez porque había moitos destes réptiles no lugar, pero parece máis probable que sexa un nome burlón sobre os seus veciños, quizais inventando por algún natural do Recreo, rúa coa que sempre houbo unha gran rivalidade. Ata as mozas se metían unhas coas outras e tiñan esta copla:

        As dos Lagartos mataron un burro e as do Recreo comérono crudo,

        as da Fonte Estrei mandaron recado, que lle gardaran a punta do rabo.

O curioso é que o nome foi plenamente aceptado por toda a vila. No ano 1936 a denominación oficial cambiouse a "Calvo Sotelo" ata o 2007 no que de novo foi cambiada esta vez polo seu nome popular, nunca esquecido.

Laranxal: era o nome do horto, propiedade de Florencio Pol, onde se construíu o 1º cemiterio que non estivo no adro das igrexas. Aínda que esta árbore froiteira non se dea ben en Ordes alí debeu haber un grupo delas. Cando se fixo o cemiterio "ir pro naranxal" converteuse na vila en sinónimo de falecer. Na zona sur xogáronse partidos de fútbol ata os anos 40 nun campo que tamén se chamaba pomposamente "Stadium del Naranjal" en castelán. Por certo que a palabra laranxa procede nin máis nin menos que do idioma persa narang que o árabe transformou en naradj.

Merelle: agora un arrabaldo da vila a carón da N-550, o topónimo deriva de Mirellus, nome que consta da partícula mir ‘famoso, ilustre’ (mesma que hai noutros nomes como Ramiro, Arximiro ou Ardemiro) e un diminutivo -ellus que tal vez substitúa ao xermánico -ila ou a (h)ildi ‘combate’.

Mesón de Deus: o lugar tomou o nome da casa de postas, enclave histórico onde foi detido Porlier e que hoxe aínda funciona como restaurante.

 

 

Paraíso: esta palabra que nomea un dos barrios novos de Ordes (a nosa pequena "cidade escolar") procede... tamén do idioma persa, pois faradis era para eles un xardín. Pasou ao grego como paradeisos e logo ao latín como paradisu xa co significado de ‘paisaxe idílica’.

Penelas: do latín pena ‘rocha’. Unha penela é unha rocha pequena a rentes do chan. Era un lugar propiedade do concello, que llo deu a familias pobres que non tiñan terras. A súa moradora máis famosa foi Pura de Penelas.

Recreo: palabra que ven do latín recreare e que orixinalmente significaba ‘recobrarse dalgunha enfermidade’. En principio a rúa era "Vista Alegre" pero popularmente sempre foi coñecida como "Recreo" quizais porque sempre houbo pousadas e casas de hospedaxe onde se aloxaban os moitos visitantes que tiña Ordes a principios de século. Oficialmente tivo outros tres nomes: "Saturnino Aller" (13 anos), "Santiago Casares Quiroga" (2 meses) e "José Antonio Primo de Rivera" abreviado en "José Antonio" (71 anos!), pero sempre para todos os ordenses foi o Recreo. Desde o ano 2007 ese é o seu nome oficial.  

Piñeiro: do latín pinu. A aldea orixinaria do Piñeiro constaba nos anos 30-40 de tres casas (Gómez, Carballido e Villaverde) e había algunha máis a carón do cemiterio, pero a orixe do barrio foi nos anos 60 do século XX coa chegada de moita xente de fóra de Ordes.

Raxide: probablemente veña dalgún propietario medieval cun nome (quizais Ragitus) empezado pola partícula ragin ‘conselleiro’.

 

 

Reboredo: este hoxe arrabaldo da vila, que foi fogar das famosas Laghorcias e das familias Couto e Recouso debe o seu nome ao carballo. Reboredo é un fitotopónimo que ven de roburetu, e este á súa vez de robur, a palabra latina que nomea o carballo.

Regueiro: pequeno rego de auga. Rego procede do latín riguu, aínda que non se descarta unha posible orixe pre-latina.

Sar: palabra sempre relacionada coa auga que debe proceder dunha base pre-latina *s'r co significado de ‘fluír, manar, xurdir’. O lugar de Sar ordense está atravesado por un afluente do río Cabrón.

 

 

Vilar: quizais sexa o topónimo máis numeroso en Galicia, coas súas moitas variantes como Vilariño ou Vilares. Procede da palabra latina villare ‘aldea pequena, lugarexo’, que á súa vez procede de villa ‘vila’. Vilar foi fogar das familias Recouso e Viqueira.

Vilavaldés: a casa da familia Álvarez Valdés a carón da N-550, hoxe en ruínas, deu orixe a este esquecido topónimo. 

Vilaverde: fogar da familia Mosqueira, a pequena "vila verde" deu orixe a un dos apelidos máis habituais en Ordes. Neste lugar naceron personaxes como o sodado Lois e o gaiteiro Manuel Viqueira. Ata 2012, ano en que morreu Evaristo Moure, tamén era lugar de cita dominical de moitos cazadores para comprar e cambiar cans ou simplemente darlle ao palique.

Vista Alegre: Un dos topónimos máis habituais en España desde o século XIX, quizais polo seu aire optimista. En principio nomeaba á maioría da rúa do Recreo pero foi quedando relegado unicamente á súa parte superior onde nos anos 50 se construíu o campo de fútbol.

Problemática agraria nos 60

  Nos anos 60 o éxodo rural cara ás cidades intensificouse. Era imprescindible para o crecemento industrial e económico do país pero tamén empezaba a creación desa "España vaciada" que agora nos amola e para a que temos que buscar solucións.

  La Voz de Galicia, consciente dos enormes problemas que vivía o campo e que estaban na orixe do seu abandono dedicou moitas páxinas a mostrar as pequenas traxedias cotiás do rural e a poñer o foco en problemas como o descoido escolar dos nenos ou a falta dun soldo axeitado para os mozos.

  Esta historia, que apareceu na edición do xoves 21 de maio de 1964, tiña protagonistas ordenses.

 

EN ÓRDENES UNA JOVEN SOSTIENE LA CASA La historia auténtica de AC, una muchacha de 22 años, vecina del municipio coruñés de Órdenes, resulta aleccionadora. Es la penúltima de 6 hermanos, tres de ellos varones, hijos de un modesto matrimonio de labradores, que completa su necesidad de tierras llevando en arrendamiento las de un rico propietario de la localidad. El hermano mayor se hizo conductor cuando cumplió el servicio militar, y ya no regresó a la aldea, sino para visitar a su familia, describirles lo bien que vivía (al menos comparativamente) y llevarles algún regalo a los hermanos. Un poco más tarde AC y su hermana mayor se fueron a servir a La Coruña. Y aunque aquello no agradó a los padres, quedaban todavía en la casa dos varones y la pequeña, y sus brazos bastaban para cultivar las tierras y cuidar el ganado. Pero uno de ellos enfermó del riñón durante su instrucción militar, y aunque quedó bastante bien de la operación, es hoy inútil para los trabajos que exigen esfuerzos y busca afanosamente la solución de su vida, impulsado por el gesto de sus padres que le recuerda constantemente su desgracia. Y llegó el día en que el tercer varón fue llamado a filas. Volvió y reinició sus tareas en la explotación familiar, pero a las pocas semanas, y a causa de haber pedido a su padre algún dinero para las "convidadas" de la romería de Santa Margarita, surgió un desagradable incidente (el padre le daba tres duros y él quería veinte). Al otro día solicitó un jornal y tuvo que soportar una nueva bronca. Al no existir la menor posibilidad de acuerdo decidió trabajar para los vecinos y descontar la comida del salario. Dormir... duerme en cualquier sitio. Así las cosas, los padres llamaron a AC y a su hermana. Pero la mayor se cansó muy pronto de no cobrar a fin de mes y una mañana regresó a La Coruña en el coche de línea. Más tarde el hermano mayor, vecino de un pueblo costero muy próximo a Finisterre, se llevó con él a la pequeña a pasar una temporada. No quiso volver y quedó AC sola en la casa. El padre murió y las tierras se siguen cultivando, dedicando mayor superficie a prados o a pastos porque dan menos trabajo. Ella comienza a olvidar que es mujer y la madre, aunque a regañadientes, ha de contratar mano de obra asalariada. El único que no puede trabajar allí es su hijo que "no debe" cobrar. AC asegura que también ella terminará marchándose.

 

  De todos modos, na mesma edición, o redactor E.A. recoñecía que os campesiños non podían pagar soldo aos seus fillos propoñendo un exemplo hipótetico.

  Supoñía un labrador bastante privilexiado con 80 ferrados de labradío, 20 de prados e 500 de piñeirais, e ademais 6 vacas, varios cochos, galiñas... (menos do 2% do campesiñado cumpría tales condicións).

  Supoñía tamén unha excelente produción de 60 metros cúbicos de madeira ao ano e resumía as colleitas nunha tamén moi boa de millo (8 ferrados de millo por ferrado plantado) de 640 ferrados. Supoñendo tamén optimistamente que a madeira a vendía (1.000 pts o metro cúbico) por 60.000 pesetas, que as vacas lle daban 4 cuxos que vendía (8.000 pts cada un) por 32.000 pesetas e que o valor da colleita alcanzaba as 64.000 pesetas, ese hipotético labrador acadaba nun ano excelente uns ingresos de 156.000 pesetas anuais.

  Isto parece bastante bo, pero claro, para isto necesitaba 5 persoas traballando unha media de 8 horas*. Se a esas persoas lles pagase un salario mínimo de 1.800 pesetas mensuais (21.600 anuais), gastaría 116.000 pesetas anuais. É dicir nun ano excelente quedaríanlle 40.000 pesetas, das que habería que descontar prezo de sementes, abonos, sulfatos, reparacións, transporte, impostos, contribucións...

  Pero claro os anos excelentes non eran todos, unha mala climatoloxía, unha enfermidade no gando, gasto en veterinarios, incendios forestais... podían deixar en nada os beneficios dese podente labrador . Así que imaxinade o que podía pasar cun campesiño promedio que tiña catro leiriñas por aquí e por acolá, un par de vacas e tres guichas de monte.

  Por esta razón multitude de campesiños pobres só podían sobrevivir contando cos brazos de toda a familia (sen cobrar). As cousas só cambiarían cando a maquinaría agrícola abaratase e fose quedando ao alcance de todos os labradores.

 

E.A. contaba que, falando cun labrador con bastantes terras, lle comentou que non entendía como andaba a pé todos os días 10 km para traballar como obreiro nunha empresa e esta foi a súa resposta: -Mire. Gánolle unhas 3.000 pesetas cada mes. E na casa n'as fecemos entre todos!

 

* E aínda habería que contar a paga dos domingos, pois alguén tería que preocuparse dos animais ese día.

Cruceiro de Barbeiros

  Barbeiros ten o máis pequeno de todos os cruceiros parroquiais do concello, menos de tres metros de altura. Está a uns 50 metros ao sur da igrexa de Santa María, no aparcadoiro do campo da festa. Curiosamente, a pesar da súa modestia, o lugar chámase O Cruceiro (e non A Igrexa ou Eirexe).

  Dada a mestura de materiais, é evidente que debeu sufrir danos e que algúns elementos como a cruz foron substituídos ao longo da súa historia.

  Inicia cunha plataforma cadrada de dous graos, feita de formigón. O primeiro grao está medio soterrado e o segundo ten uns 20 centímetros de alto.

  O varal e o capitel son de granito e aparentan bastante antigüidade. O varal, notablemente pequeno pois apenas chega ao metro 60 de lonxitude, é octogonal pero remata cadrado. O capitel, cuadrangular moldurado, ten uns 25 centímetros de alto.

  Completa o conxunto unha sinxela cruz de formigón duns 70 centímetros de alto sen ningunha figura.

  Se queredes ver outra foto do cruceiro e a súa localización en google maps, podedes ir a Cruceiro de Barbeiros na excelente web Todos los cruceiros de Galicia.

Murguía sobre Ordes

  Velaquí un fragmento do libro "Los Precursores" do escritor Manuel Murguía, previamente publicado o 10 de xaneiro de 1886 no xornal Galicia Moderna de La Habana. Está dedicado a Leonardo Sánchez Deus, un compostelán que foi loitar e morrer na Italia da época de Garibaldi. Este fragmento en concreto fala das terras do norte da vila de Ordes, orixe da súa familia materna segundo Murguía. Esta adxudicación non é segura e tal vez é unha invención do escritor que liga así á figura que está alabando cun lugar simbólico na iconografía progresista por ser onde foi traizoado e preso "el Marquesito" Díaz Porlier.

 

  No sé si existe todavía, pero hace unos veinte años, y siempre que atravesaba el camino de Santiago a La Coruña, al llegar a una alta explanada, triste y solitaria, pero llena de agrestes aromas y de una cierta salvaje poesía grata al hijo de las montañas, solía detener las miradas y el pensamiento sobre un viejo y un tanto espacioso edificio que a la derecha de la carretera recortaba su oscura silueta sobre un cielo encapotado.

  Sobre la puerta se leía entonces este letrero: MESÓN DE DEUS.

  Aquellas negras paredes, más negras todavía en medio de un paisaje sin viviendas, sin árboles y sin rayo de sol, me hacían el mismo efecto que los abandonados palomares que en los llanos de Castilla parecen levantarse para acusar todavía más lo vasto de la llanura y la soledad que en ella reina.

  Los que hemos nacido orillas del mar o valles que le avecinan, los que viven en las fecundas y risueñas comarcas que forman en Galicia regiones verdaderamente paradisíacas no aciertan a comprender las bellezas propias a las altas mesetas centrales de nuestro país. Aquella al parecer inhóspita extensión, cubierta de la dura planta que le da un color oscuro, la vasta amplitud apenas cortada en el horizonte por la línea desigual de las pequeñas colinas, y los delgados álamos que marcan a lo lejos el cauce del río en cuyas claras aguas se reflejan todas las soledades que les rodean, tiene sin embargo su poesía y su grandeza. Al fondo se oscurecen las tintas y toman el eterno azul de las lejanías; el cielo es más claro, los árboles más verdes, las aguas más transparentes, el silencio más solemne, en una palabra todo tiene la vaguedad y la dulce firmeza de las alturas. ¡Verdaderamente valen bien el amor que les tienen sus hijos!

  En estas llanuras, en medio de las cuales puede repetirse con el poeta, "de su prisión se escapa mi corazón de águila cuando veo su horizonte inmenso", el hombre se torna reflexivo y soñador. Diríase que en ellas se templa el ánimo y el ser se endurece para todo género de fatigas. El caballo salvaje pasta una hierba desmedrada, el carnero de lana áspera, despunta los citisos salvajes y las retamas en flor; los vientos son fríos, pero la canción de la campesina es más pura porque habla solo de los afectos íntimos y resuena en los cielos iluminados por dulces y claras lejanías.

  La madre de Deus tenía el carácter de los lugares en que había nacido y pasado sus primeros años: era buena y fuerte. Su hijo heredó sobre todo, esas dos cualidades, exaltadas por una vida aventurera y de privaciones. Pensaba que su pan negro y el agua cristalina de las montañas no habían de faltarle, ni menos aún el pedazo de tierra en que dormir su sueño de soldado, mientras no le llegaba la hora suprema de dormir el de los héroes desconocidos. ¿Qué le importaba el resto? Y sin embargo, si él hubiese contado sus sueños, si así como sentía su corazón, lo expresara su palabra, arpa muda, en cuyas cuerdas resonó más de una canción, –¡con qué extraños acentos nos hubiera conmovido!

M. Murguía

Toponimia de Ordes (1)

ORDES: o significado do topónimo parroquial (e municipal) non está nada claro. Hoxe a opinión máis aceptada é a que sostén unha orixe prerromana, relacionada cun curso de auga. Non obstante non se deben descartar de plano outras teorías.  

Alto: do latín altu. O nome está xustificado porque é o lugar que está a máis altura (360 metros) de toda a parroquia. Era moi coñecido porque había un posto cun touro semental do que era dono José Ríos García Pepito do Alto.

Balado: tradicionalmente o nome deste lugar onde agora está o cemiterio novo escribiuse sempre con "b" aínda que en galego correcto é con "v". A palabra procede do latín vallu que derivou en vallatu ‘valado, cercado’.

Blancos: é un pequeno lugar entre Merelle e Vilaverde. É ben sabido que o adxectivo branco/a procede da palabra xermánica blank ‘branco -e tamén limpo, nobre-’. Probablemente aquí, ao estar en plural, fora o apelido dunha familia propietaria hai moitos anos.

Bidueiro: do latín betulla. É de supoñer que antigamente habería moitas destas árbores no lugar, coñecido no concello polo seu fermoso pazo.

Braña: así se chamaba o lugar onde hoxe está o Paseo do Río Mercurín. A palabra ven do latín veranea, que á súa vez procede de veranu ‘verán’. A razón é que se trata de lugares tan húmidos que conservan o pasto ata no verán.

Campomaior: claramente un gran campo que chegaba ata o que agora xa se considera o Casal. Nome que se popularizou desde 1986, ano no que se inaugurou o 2º colexio da vila.

Canteira: o nome desta céntrica rúa non é por casualidade. Había unha canteira da que saíu a pedra coa que se construíron todas as casas de Ordes ata os anos 50. A palabra procede de canto ‘pedra redonda de pouco tamaño’ de orixe pre-latina, posiblemente céltica.

Casal: lugar privilexiado coas terras máis fértiles da parroquia e fogar de ricas familias campesiñas como os Martís, Barreiro, Ferreiro, Viqueira e Gharcía. O topónimo procede do latín casale ‘casa de campo’, unha herdade ampla onde vivía de forma case autosuficiente unha familia con todos os seus escravos ou traballadores. En catalán, castelán, galego e portugués converteuse en Casal, que é un topónimo e apelido moi habitual. Para ter máis información sobre esta palabra podedes consultar o blog Aldeias de Ordes.

Casillas: é un topónimo moderno que, aínda que vindo da mesma raíz latina, deriva do castelán "casillas de peón caminero", fermosas construcións que acollían ás cuadrillas de legoeiros encargados da reparación de estradas e camiños. No lugar había unha destas pequenas casas. O plural é porque na mesma edificación había dous legoeiros que se ocupaban da súa correspondente legua de estrada cada un (uns 5 quilómetros). Imaxino que o nome galego "legoeiro" ven desa legua que debían coidar. Deste xeito en teoría as casillas estaban separadas uns 10 quilómetros e, a pesar de que moitas delas xa non existen, aínda podemos ver a seguinte cara a Santiago: a que está preto dos Carballos. E digo que o dos 10 Km era en teoría porque a distancia real é duns 6 km, a mesma que había entre as casillas de Ordes e as de Castrelos, igualmente desparecidas na actualidade. 

 

 

Castiñeira: Pequeno lugar próximo á Espenica, fogar dos Franqueira. Castiñeira é unha plantación de castiñeiros mentres un souto é un monte máis silvestre. A palabra castaña ven do grego kastanon a través do latín castanea.

Castro: procede da voz latina castru ‘campamento fortificado’. En todas as parroquias ordenses hai un ou máis destes recintos prehistóricos, polo que é moi abundante tanto o topónimo como o apelido.

Ceidón: segundo Fernando Cabeza Quiles, Ceide é un arabismo procedente do nome persoal Zaide (posiblemente relacionado coa palabra sîd ‘señor’ -como o Cid Campeador-). Así Ceidón sería o nome dun xigantesco mouro que habitaba o castro nas antigas lendas. Non obstante no Catastro del Marqués de la Ensenada o nome aparece escrito como "Seirón", así que segundo Moralejo Lasso tamén existe a posibilidade de que teña orixe no termo *sahrja ‘pequeno cesto’ (as murallas térreas dos castros estarían feitas "a cestadas").

Ciudad Jardín: foi un concepto que naceu a principios do século XX. Tratábase de crear barrios autónomos e con espazos verdes. O nome púxose de moda e acabouse aplicando -con moita ironía- a esta rúa formada por 7 familias pobres que construíron elas mesmas as súas casas arredor do ano 1958. Durante un certo tempo tamén se chamou "Ciudad Nueva", pero na fala popular era máis coñecido como o "Barrio Ghrillo" pola súa moradora máis famosa, María Ríos Grela (1937-2018), María do Ghrillo.

Conde: esta palabra procede do latín comite ‘compañeiro’, que despois adquiriría o seu significado de título nobiliario. Tal vez serían propiedade dalgún conde (posiblemente o de Altamira) eses terreos na antigüidade? Tamén é curioso que bastante próximo haxa un monte chamado Traspazos. Terían esos supostos pazos relación co conde?

Darefe: deste topónimo non achei referencias pero a súa terminación en -efe fai sospeitar unha orixe antroponímica, derivada dun propietario medieval de nome xermánica. Ese nome quizais incluíse a partícula ar ‘aguia’ ou tal vez hari ‘exército’. Pero isto é mera suposición.

Empalme: un empalme era orixinalmente a ‘unión de dous cabos’ (viña do argot náutico empalomar ‘atar con bramante’). Posteriormente engadiría tamén o significado de nó viario.

Espenica: palabra derivada do latín spelunca ‘cova, gruta’. É de supoñer que alí na zona do castro Ceidón os veciños viran ou pensaran que había algunha cova feita polo lendario habitante do castro.

 

 

Fábrica: ven do latín fabrica que significaba tanto ‘arte ou oficio’ como ‘obradoiro’. É un lugar moi próximo a Reboredo. Quizais os máis novos pensen nunha fábrica téxtil, pero non, nesa ubicación había un curtidoiro propiedade da familia Faya.

Fonte Estrei: é posible que o topónimo Astrai (Mesía), que deu orixe ao apelido Astray (con y grego), proceda dun propietario medieval de nome xermánico Astrar ou Astrarius. Este nome estaría composto dos elementos astr ‘leste, oriental’ e hari ‘exército, hoste’. Sería unha *(villam) Astrarii. Probablemente o nome desta fonte teña similar orixe. 

Fraga da Galiña: pertence a Ordes desde 1867, ano en que foi anexionada xunto con Guindibóo de Arriba (que ata ese momento pertencían a Pereira), Sar e a Espenica (que eran de Poulo). Nome moi festivo aínda que a historia do lugar non foi tan alegre. En 1893 houbo unha mortandade tan grande que no Diario de Lugo escribían:  

  "En el lugar de la Fraga, a un kilómetro de esta villa han muerto casi familias enteras. Era, y es aún, desconsolador el triste cuadro que aquel lugar compuesto de poco más de una docena de casas nos ofrece. ¡El dolor y la miseria, viven allí en estrecho maridage! [...] ¡Ah! Es que aquellas miserables chozas destilan por sus cuatro ángulos materias antehigiénicas; es que los miasmas pútridos se han apoderado de aquellas viviendas y han creado una atmósfera mortífera; es que están enclavadas entre pantanos corrompidos, que producen el más insano paludismo [...]".

  E en 1936 outra estarrecedora noticia: unha nena de seis meses, filla de Jesusa Martínez, viúva e con 3 fillos, foi morta e en parte devorada por unha cocha (a única habitación da casa facía as veces de cociña, dormitorio e corte). 

Continúa en Toponimia de Ordes (2)