Fútbol nos anos 60

  A tempada 1960-61 foi o fin dos anos de gloria do Ordes. O 30 de abril de 1961 o equipo acadou un empate no campo do Coruxo, insuficiente para conservar a categoria. Comezou así a súa irregular travesía pola Serie A.

 

 

Na Tempada 1961-62 os equipos participantes eran os lugueses Calvo Sotelo de Pontes de Gª Rodríguez, Valle de Oro (Valadouro), Ribadeo e Foz acompañados do Órdenes, o Arenal de Santiago e o Barraña FC de Boiro. Ademais estaba o Deportivo B que xogaba pero que non computaba para a clasificación. O 27 de maio de 1962 finalizou a temporada co Calvo Sotelo e o Foz clasificados para competir na liguilla cos do sur e o Ordes nun meritorio 3º posto, aínda que a igualdade foi a nota predominante.

Na 1962-63 viñeron a SD Compostela, o Bergantiños de Carballo e o Noya. Seguían Calvo Sotelo, Ribadeo, Órdenes e Barraña. O Compostela non deu ningunha opción e gañou a categoria imbatido. O Ordes estivo mal e rematou nun triste 6º posto (de 7).

Na Tempada 1963-64 a gran novidade foi o Lugo-B, que tampouco computaba para a clasificación, e xa non estaba o Barraña de Boiro. Os equipos lugueses volveron a dominar mentres o Ordes e o Bergantiños loitaban por non quedar últimos. Para o recordo quedou unha humillante derrota por 11-0 o 22 de marzo no campo do Ribadeo. Esa penosa temporada o Ordes, que recibiu un 7-0 do Bergantiños na xornada final, quedou o último dos 7 equipos (aínda que sería 6º se non temos en conta ao Lugo-B), gañando un só partido, empatando outro e perdendo 10. Ademais meteu só 6 goles en 12 partidos e recibiu... 58! (o Bergantiños recibiu 31 e do resto dos equipos o máis goleado foi o Noya con 19).

 

A Tempada 1964-65 supuxo unha revolución. En lugar dos 7 equipos dos dous anos anteriores agora había 13, xa que se xuntaron con varios da Provincia de Pontevedra. Os desprazamentos eran máis longos pero había moitos más partidos e tamén moita máis emoción. Competiron o Ribadeo, Brigantium de Betanzos, Bergantiños de Carballo, Órdenes e Noya cos pontevedreses Marín, Estradense, Arcade, Gondomar, Bueu, Porriño, CD Silva de Vigo e Rápido de Bouzas tamén de Vigo. O final non foi demasiado emocionante porque o Brigantium e o Rápido de Bouzas foron moi destacados e xa tiñan acadado o ascenso antes da última xornada. Finalmente o meritorio campión foi o equipo de Bouzas (que non tiña xogadores profesionais). O Ordes, con moitos cambios, volveu a ser un equipo serio e quedou nunha excelente 4ª praza (aínda que a Wikipedia di que foi 5º) detrás do Bueu. Gañou 9 partidos, empatou 3 e perdeu 8, meteu 32 goles e recibiu un máis, 33.

Na 1965-66 o número de equipos subiu a 14. Eran practicamente os mesmos da tempada anterior menos tres (Brigantium, Rápido de Bouzas e Ribadeo) pero con 4 novas adquisicións: Foz, Calvo Sotelo das Pontes, Arsenal de Ferrol e Teucro de Pontevedra (tamén chamado Atlético Pontevedrés). Proclamouse campión o Arsenal de Ferrol e subcampión O Calvo Sotelo, que ascenderían á 3ª División. O Ordes volveu a ter unha campaña excelente, quedando 5º detrás dos devanditos, do Pontevedrés e da Estradense.

 

Na Tempada 1966-67 o Órdenes estaba acompañado de 11 equipos, a maioría de Pontevedra. Eran o Atlético Pontevedrés, Porriño, Choco, Vulcano, Gondomar, Marín, Silva, Milagrosa, Arcade, Estradense e Bergantiños. O comezo foi excelente e o 3 de xaneiro de 1967 o xornal La Noche publicou unha entrevista co presidente Antonio Concheiro e o secretario Carlos Espiñeira onde a pesar de que o primeiro recoñecera que quizais non lles beneficiase economicamente subir de categoría ambos os dous estaban moi ilusionados con esa posibilidade. O equipo estaba dirixido polo adestrador Alfonso e contaba con xogadores como o goleador santiagués Casado e o interior Machín (José Antonio Regueiro), motor do equipo.

En febreiro nun empate en Vigo co Vulcano o equipo formou con Seoane, Benigno, Adriano, Roberto, Vázquez, Pita, Amancio, Linares, Casado, Machín e Liste. A pesar do favorable resultado houbo medo porque volveron tres xogadores lesionados e non había profundidade no banco, pero afortunadamente ningunha desas lesións foi grave.

Despois dunha excelente campaña o Órdenes gañou 12 partidos, empatou 7 e perdeu só 3 con 54 goles a favor e 24 en contra. Logrou 31 puntos e o 2º posto detrás do Atlético Pontevedrés, acadando así o ansiado ascenso a 3ª División.

 

  O paso pola categoría foi curto e pouco brillante, pero esa xa é otra historia. De propina tedes aquí abaixo unha foto tomada con ocasión dun partido amigable que xogaron veteranos do fútbol ordense (dos que aínda viven algúns) no Nadal de aquel ano 1967.

 

Castro de Cestaños

  Cestaños é un pequeno lugar no norte da parroquia de Parada que tiña no ano 2023 só 10 habitantes. Non obstante no século XX foi berce de familias como os Ríos Raña, os Barreiro Prego, Fraga del Río ou Rama Regos. Aí viviu Estevo Rodríguez, o patriarca dos Estevos do Casal, e naceu Francisco Ríos Seoane, o personaxe máis famoso do lugar.

 

  Tamén é un lugar poboado desde tempos prehistóricos, como o demostra o castro que, contrariamente ao habitual, non está preto da aldea, senón na mesma aldea. Obviamente está moi alterado, mesmo hai tres edificacións no seu interior: dúas na zona oeste e unha vella casa completamente en ruínas no bordo leste. Conserva parcialmente o parapeto e pola zona sur e leste está bordeado por unha pista asfaltada. Ten forma ovalada, medindo de norte a sur uns 90 metros e de leste a oeste uns 110 metros, así que a súa superficie aproximada son 7.800 metros cadrados, ou sexa uns 12 ferrados.

 

 

  Non é o único resto arqueolóxico da aldea. A uns 80-90 metros ao noroeste da casa máis setentrional de Cestaños está o chamado Coto da Medorra, un antigo túmulo funerario duns 25 metros de diámetro e unha altura superior ao metro e medio que no centro presenta unha significativa fosa de 6 ou 7 metros de diámetro e medio metro de depresión, sinal evidente de ter sido "violada" a medorra. Tristemente iso está ocupado por un monte de eucaliptos  con abundante sotobosque de fieitos, así que é practicamente imposible apreciar todos estes detalles.

Os mércores mercado

   Calquera ordense menor de 60 anos sempre viviu a certeza de que o día da nosa feira é o mércores e o que é menor de 50 anos nunca coñeceu outro emprazamento distinto ao actual, a carón da canle do regato Mercurín.

 

  Pero isto non sempre foi así. Moi ao contrario: a feira de Ordes ten máis de 200 anos e durante a maior parte da súa historia celebrouse en domingo e no que hoxe son os denominados Parques Municipais.

  Isto non é nada excepcional. Cando apareceron as feiras nos séculos XVIII e XIX, un número importante, entre o 25 e o 35%, celebrábanse en domingo, e iso a pesar da oposición dunha parte do clero pola preocupación sobre a desafección na práctica do culto e polos excesos de todo tipo (especialmente os etílicos e sentimentais) que podían producir as aglomeracións feirais.

  Pero aínda así mantivéronse moitas destas feiras dominicais. Na nosa comarca a principios do século XX non só as había en Ordes, senón tamén na Silva, na Pobra (Mesía) e en Viladabade (Tordoia). Pero nos anos 60 houbo un cambio xeral nos costumes, seguindo modas estranxeiras. Unha delas era a chamada "Semana inglesa" que deixaba totalmente libres a tarde do sábado e o domingo completo ao traballador. A mediados dos 60 a maioría dos lugares onde había feiras dominicais decidiron cambialas de día. Non foi unha decisión doada porque houbo unha enorme oposición, especialmente na provincia de Lugo. Os contrarios á medida apelaban á tradición e ás posibles perdas económicas. 

 

  En Ordes este cambio tivo lugar en abril de 1967. O día 19 tivo lugar a primeira feira en mércores, evento que foi publicitado na prensa e con carteis por toda a vila e parroquias veciñas. Para darlle un maior realce programouse unha exposición de maquinaria agrícola e unha pequena festa na Alameda amenizada pola Banda Municipal de Padrón.

  Aínda que ao principio había dúbidas o cambio foi exitoso e o nivel de asistencia á feira de labradores, gandeiros, feirantes e compradores non se resentiu especialmente.

  Como curiosidade nos Parques Municipais estaba o edificio onde don Manuel Picallo daba clase aos alumnos varóns de 4º de Primaria. O mércores os nenos podían pasar os recreos deambulando tranquilamente entre as tendas dos feirantes ou contemplando as transaccións dos tratantes de gando.

 

A partir de ese momento os domingos deixaron de estar condicionados pola feira. O eixo pasou a estar na igrexa. A maioría das familias acudían a ela. Os nenos ían á cataquese mentres os adultos charlaban, logo todos oían a misa. Á saída as mulleres volvían á casa e os nenos corrían ao Chocolateiro ou á churrería de Pepita a gastar a paga semanal en cómics (Tío Vivo, Pulgarcito, Capitán Trueno, El Jabato...), en pequenos xoguetes como os sobre sorpresa ou en lambetadas. As mozas paseaban pola Alameda e os mozos e os homes adultos espallábanse pola multitude de bares que había, tomando varias roldas de cuncas de Ribeiro para logo regresar ás súas casas a comer. Pola tarde era o momento de ver a TV, xogar ás cartas e os afeccionados ao fútbol achegarse a Vista Alegre para ver o último partido do equipo.

O crime da Rúa Compostela

 

  Se en Ordes 2016 comezou con noticias divertidas como a etílica aventura de Manolo de Xaniño ou a saída ao mercado do colchón Smartress, a situación cambiou completamente en xullo cando apareceu un home morto en pleno centro da vila.

  A noite do sábado 16 ao domingo 17, aproximadamente ás 4.30, uns mozos que estaban de copas atoparon á entrada do aparcamento próximo á farmacia que hai na rúa Compostela o cadáver dun home que estaba sobre un gran charco de sangue debido a unha ferida de arma branca que lle segou a garganta, polo que todo apuntaba a que fose nese mesmo lugar onde se produciu o ataque que lle causou a morte.

  A vítima resultou ser Álvaro Paredes un dominicano de 24 anos residente en Alfonso Senra desde había uns anos e que volvera 5 días antes dunha viaxe ao seu país, acompañado da súa parella e unha filla de 2 anos de idade. Era bastante coñecido porque traballaba como porteiro en "La negra activa", un pub con apenas un ano de historia que había no campo da fería, moi popular entre toda a comunidade latina inmigrante pero que non tiña boa reputación porque se lle supoñía relacionado coa prostitución e o tráfico de drogas.

 

  Avisados os servizos de emerxencia, ao lugar acudiron patrullas da Policía Local e da Garda Civil, e posteriormente axentes da policía científica. Nun principio xa se pensou nun posible axuste de contas por tráfico de drogas e non se descartaba que o crime fose perpetrado por máis dunha persoa xa que Álvaro non mostraba sinais de terse defendido. Dado que nas inmediacións do consistorio producírase unha pelexa de madrugada os axentes tamén tomaron mostras das pequenas manchas de sangue que alí había, pensando que ese incidente podía estar relacionado co crime.

 Días despois o cadáver foi repatriado ao seu país e enterrado no cemiterio de Areoso, na cidade de San Francisco de Macorís. Bárbara Paredes Reinoso, a súa nai, foi a que pediu á embaixada o traslado do seu corpo. Declarou que o seu fillo tiña problemas de débedas con outras persoas, pero non sabía quen eran. En Ordes os seus amigos e familiares depositaron fotos, velas e flores no lugar do crime recordando a Álvaro.

 

  A investigación avanzou moi lentamente debido ao hermetismo dos ambientes nos que se movía a vítima. O caso complicouse aínda máis ao coincidir no tempo coa desaparición na Pobra de Diana Quer, o que obrigou a desdobrarse á brigada de Policía Xudicial do instituto armado na Coruña.

  Un par de anos despois do crime, púidose esclarecer a verdade. Grazas ao ADN achado descubriuse que o culpable era un colombiano chamado Julián Eduardo, que vivía en Santiago e que presuntamente vendía drogas a pequena escala. Así que o motivo era un dos que xa se supoñían: unha disputa polo territorio de venda, xa que a vítima tamén estaba implicada neste negocio.

  Julián Eduardo non tardou en estar considerado como o principal sospeitoso do crime. Despois de decenas de interrogatorios a persoas do círculo máis íntimo da vítima e a testemuñas presenciais da disputa que momentos antes do crime tivo lugar entre ambos os dous nun pub de Ordes era previsible que fose o criminal. Con todo, faltaba unha proba irrefutable. No corpo da vítima aparecía o ADN dun home, pero figuraba como descoñecido. A Garda Civil centrou entón os seus esforzos en lograr unha mostra xenética do sospeitoso para poder cotexala, Tras moitos esforzos, logrouna e o resultado foi o esperado: era de Julián Eduardo.

  Axudou a localizalo o feito de que este quedara cun dos dous teléfonos móbiles da vítima, o que permitiu seguir a súa pista de Santiago a Madrid e despois a Colombia.

  Con esa proba na man, ditaron unha orde de busca e captura contra o sospeitoso, que tras o crime fuxira a Colombia, país no que a Interpol e a policía colombiana localizárono na zona de Cali e detivérono en maio de 2018. Desde entón, estivo tramitándose a súa extradición a España, que finalmente foi concedida, o que permitiu que o sospeitoso comparecera nos xulgados de Ordes en maio de 2019 para ser interrogado por estes feitos.

 

 

  Quedou demostrado, aínda que el o negara, que esa noite baixou dun coche e por sorpresa, aproveitando o seu adestramento militar, atacou a Álvaro cun arma de 9 centímetros de lonxitude producíndolle unha ferida mortal no pescozo.

  O xuízo tivo lugar en outubro do ano 2020 (en plena pandemia de Coronavirus). O tribunal do xurado declarou culpable de asasinato ao acusado, Julián Eduardo V. T., para o que a Fiscalía solicitou unha pena de vinte anos de cárcere e indemnizacións económicas aos familiares. O fallo lido na sección primeira da Audiencia Provincial da Coruña resolveu con sete votos a favor da condena e só dous en contra. O xurado tamén acordou con esa mesma maioría de sete a dous votos que non procedía outorgar ao acusado nin a suspensión da condena nin solicitar o seu indulto debido á gravidade do delito cometido.

  Finalmente a sentenza da Audiencia Provincial da Coruña foi de quince anos de cárcere e unha indemnización de 265.000 euros en total a repartir entre a muller, a filla e a nai da vítima, alén de facerse cargo dos gastos que orixinou a repatriación do cadáver á República Dominicana e o enterro. Deses quince anos de prisión aos que foi condenado Julián Eduardo descontaríanlle o tempo que levaba en prisión preventiva, xa que ingresou no cárcere o 17 de maio do 2018 despois de ser detido en Colombia pola policía daquel país atendendo á orde internacional de busca e captura que emitiu a Interpol.

O ano 1967

  En 1967 o mundo seguía con expectación a carreira espacial entre os USA e a URSS. Os primeiros sufriron en xaneiro a morte de 3 astronautas ao incendiarse o Apolo 1 pero lograron a aluaxe da sonda Surveyor 3. Os rusos tamén sufriron a morte do cosmonauta Vladimir Komarov e o seu maior éxito foi chegar en outubro coa nave Venera 4 ata Venus.

Seguía habendo probas nucleares e China uniuse ao club facendo estalar a súa primeira bomba de hidróxeno en xuño.

 

  Nos Estados Unidos a guerra de Vietnam centraba a atención con multitudinarias protestas en varias cidades e o auxe do movemento hippy. En Nicaragua chegaba ao poder Anastasio Somoza e en Bolivia morría Ernesto Che Guevara, convertido ao instante en mártir da esquerda de salón. En África Biafra, a rexión sudoriental de Nixeria, declaraba a súa independencia en maio e pouco despois iniciaba unha guerra inútil que duraría 3 anos, causando un millón de baixas e deixándoa arrasada e morta de fame.

  Europa sobresaltouse en abril cun golpe de estado en Grecia, comezo da chamada Ditadura dos Coroneis. En Asia Suharto arrebatáballe o poder a Sukarno en Indonesia, China enviaba o seu exército ao Tíbet e Zakir Hussain era o primeiro musulmán en chegar á presidencia na India. Pero a maior conmoción foi a Guerra dos 6 Días. Despois de varias provocacións do dirixente exipcio Nasser os israelís atacaron a Xordania, Siria e Exipto o 5 de xuño. O día 10 acabou esta guerra lóstrego cunha humillante vitoria de Israel que conquistou Cisxordania -incluída a parte oriental de Xerusalén-, o Golán e o Sinaí.

  Noutros ámbitos destacou o primeiro transplante de corazón na Sudáfrica do Apartheid, realizado polo cirurxián Christiaan Barnard, o descubrimento do Kenyapitecus africanus por Louis Leakey e o do primeiro Púlsar (estrela pulsante) por Bell e Hewish.

 

En 1967 García Márquez publicou a monumental "100 años de soledad". Foi un ano de grandes películas como The Graduate ou The Jungle Book e de series de TV tan míticas como The High Chaparral, Ironside, The Invaders ou The Prisoner. Igualmente na música foi un ano inesquecible pois apareceu a obra magna Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (con Hello goodbye), pero tamén Respect de Aretha Franklin ou o disco debut do grupo The Doors.

 

  España respondeu á crise devaluando a moeda (co cambio 1$ = 70 pesetas) e establecendo o salario mínimo en 2.880 pesetas. Isto beneficiou ás exportacións e ao turismo. Seguía o crecemento e a construción era vertixinosa (cada dous minutos comezábase unha nova vivenda nalgún recuncho do país), nacendo así edificios emblemáticos como as Torres Blancas de Madrid. En política entrou en vigor a Ley Orgánica del Estado e naceu o 11º goberno, con Carrero Blanco como vicepresidente, mentres os aperturistas apenas sacaron a Ley de Libertad Religiosa en xuño. Aínda que se tomaron medidas como traspasar os sumarios das manifestacións estudantís á xurisdición militar ou declarar ilegal a Comisións Obreiras, de portas para fóra houbo unha apertura artística e deportiva cara ao bloque socialista.

  No eido da cultura 1967 foi o ano no que Miguel Delibes publicou "5 horas con Mario". No cine destacou Peppermint frappé de Saura, aínda que máis comerciais foron comedias como Las que tienen que servir ou películas con cantante como El padre Manolo ou Al Ponerse el sol. Na TV impactou "La vida" de Alfredo Amestoy. No campo musical, ademais de Los Brincos e Los Bravos era o tempo de Raphael con "Hablemos del amor" ou "Mi gran Noche" pero tamén o petaba a versión española de "Puppet on a string" coa que Sandie Shaw gañou Eurovisión ese ano.

Galicia continuaba o seu desenvolvemento, sempre menos firme que o nacional. Ese ano instalouse Elnosa en Lourizán (aínda que empezaría a funcionar en 1968) e subiron de categoría os 3 aeroportos (Lavacolla a 1ª categoría e Alvedro e Peinador a 2ª). O Ferrol, a cidade máis industrializada concentraba tamén a maioría dos conflitos sociais con algunhas manifestacións e folgas de certa consideración. 1967 rematou coa morte natural do guerrilleiro Curuxás, que levaba anos fóra de actividade e a fusión do xornal La Noche con El Correo Gallego.

 

En Ordes cambiou o día da feira e desde ese ano os domingos serían días de misa e descanso, nada máis. Tamén se pavimentou a Alameda, talando a primeira ringleira de plátanos para aparcadoiro, e naceu a "Academia de Arriba" no edificio do Cárcere.

XANEIRO: Ángel Concheiro Iglesias oficial mayor do Concello da Coruña. O día 16 morreu o barbeiro Segundo Ferreiro del Río, pai de Ramón o Practicante.

FEBREIRO: Meritorio empate do Ordes co Vulcano en Vigo (2-2). O día 6 morreu Dolores Sueiro Pena aos 67 anos en Leira.

MARZO: A prensa recoñecía que as augas do Lengüelle estaban contaminadas a causa da minería do titanio, o que reducía o seu potencial pesqueiro. Trasladado á notaría de Ordes desde Valadouro José Anino Garrido. Morreu Dolores Vidal del Río.

ABRIL: O día 19 comezou a feira os mércores. O equipo de fútbol acadou o ansiado ascenso a 3ª División. O 26 moreu María Lens Bello.

MAIO: Accidente dunha avioneta francesa no Mesón do Vento. O Ordes perdeu 0-2 co Compostela. Homenaxe a Viriato. O día 15 morreu Carmen Gestal García, viúva de Ricardo Varela Franqueira, aos 87 anos en Mercurín.

XUÑO: Homenaxe ao soldado Lois. O día 24 morreu José Ríos del Río, marido de Antonia Grela Couselo, aos 61 anos, e o día 29 Antonio Patiño Sánchez aos 72 anos en Beán. Resolución para o inicio do abastecemento de auga en Ordes.

XULLO: Morreron Claudina Amor Rivas e María Barreiro Costa, muller de Antonio Ríos Raña, aos 91 anos.

AGOSTO: Festas nunha Alameda pavimentada. Morreron Andrés Bouzas Boga aos 73 anos no Mesón do Vento e, en accidente de tráfico, Jaime Veiga Raña de 20 anos, traballador da Caixa de Aforros, xogador do Sigüeiro FC e correspondente de La Noche.

SETEMBRO: Mª Carmen Ríos Morales, 1ª directora da "Academia de Arriba", CLA dependente do Instituto Arzobispo Gelmírez de Santiago. O Ordes iniciou cunha derrota 3-1 en Santiago fronte ao Compostela o seu retorno á 3ª División. Morreron o mozo de 26 anos Luis Caamaño Boquete, empregado da RENFE, e María Ramos, viúva de Soneira, aos 81 anos.

OUTUBRO: Derrotas en Ordes diante do Fabril (1-2) e o Gran Peña (0-1). Celebrouse en Ordes o partido Vioño-Ciudad Jardín onde o dianteiro Suso do Vioño sufriu unha rotura de tibia. Morreu Manuel Souto Ferro (1882-1967) patriarca dos Soutos do Bidueiro.

NOVEMBRO: Morreu Marcelina Carabel, muller do xuíz comarcal de Ordes Juan Naya Zapata. Sería soterrada en Bergondo. O día 28 morreu José Mosquera Bello, o patriarca dos Mosqueiras da Costa, aos 75 anos.

DECEMBRO: O Ordes empatou 1-1 co Lugo. O día 12 morreu José Rey García aos 77 anos e o 29 o veterinario Ismael Arcos Prado aos 68 anos.  

Poboación da comarca en 1836

 

  Velaquí os datos de poboación da comarca no ano 1836, cando se constituíron os concellos tal como hoxe os coñecemos.

  Debo recordar de novo que os censos de todo o século XIX son de moi escasa fiabilidade (normalmente estaban un pouco inchados), así que non tomedes estes datos ao pé da letra.

 

1835-1836  Poboación da comarca de Ordes
Abellá 385 (30)	Céltigos 130 (35)	Numide 62 (10)
Aiazo 220 (44)	Cerceda 440 (32)	Olas 415 (54)
Albixoi 275 (36)	Cumbraos 215 (24)	Ordes 319 (32)
Andoio 211 (32)	Chaián 368 (47)	Oroso 364 (36)
Ánxeles 415 (55)	Deixebre 105 (21)	Papucín 280 (41)
Anxeriz 320 (20)	Encrobas 975 (42)	Parada 200 (16)
Añá 255 (51)	Frades 198 (21)	Pasarelos 180 (41)
Ardemil 750 (34)	Gafoi 520 (92)	Pereira 248 (22)
Barbeiros 235 (17)	Galegos 130 (19)	Poulo 405 (50)
Bardaos 349 (37)	Gándara 120 (17)	Queixas 669 (30)
Bascoi 155 (14)	Gorgullos 291 (13)	Restande 300 (43)
Beán 212 (24)	Lanzá 180 (36)	Rodís 600 (22)
Benza 109 (12)	Ledoira 210 (49)	Senra 208 (25)
Berreo 180 (24)	Leira 490 (32)	Tordoia 60 (19)
Boado 225 (31)	Leobalde 59 (12)	Trasmonte 200 (26)
Bruma 65 (32)	Lesta 102 (8)	Trazo 109 (11)
Buscás 400 (30)	Marzoa 190 (30)	Vilouchada 89 (12)
Cabaleiros 462 (29)	Meirama 225 (19)	Viladabade 450 (24)
Cabrui 126 (9)	Mercurín 210 (14)	Vilamaior 336 (36)
Calvente 155 (36)	Mesía 375 (26)	Vilarromariz 200 (29)
Campo 107 (9)	Mesos 110 (22)	Visantoña 255 (22)
Cardama 223 (40)	Moar 368 (49)	Vitre 255 (25)
Castelo 103 (15)	Montaos 283 (26)	Xanceda 350 (21)
Castenda 84 (6)	Monzo 170 (27)	Xavestre 223 (13)
Castro 115 (25)	Morlán 89 (9)	Xesteda 240 (14)

 

  Nesta lista falta Santa Susana de Arcai que entón era parroquia de seu e tiña 92 habitantes. Tamén era unha parroquia independente Faramilláns pero a súa poboación aparece integrada na de Buscás.

  Como podedes ver, a parroquia máis poboada era As Encrobas. Conservaría esa posición todo o século XIX pero sen medrar (en 1873 tería 5 habitantes menos). Ardemil e Rodís eran respectivamente a 2ª e 3ª parroquia máis poboada, grazas fundamentalmente á súa gran extensión. Ordes aínda era superada por Poulo  e non estaba entre as 12 parroquias máis poboadas, pero o efecto de ser capital de partido pronto se notaría e en 1873 xa sería a 2ª detrás das Encrobas e a 1ª en densidade de poboación.

  Tordoia e Numide, ambas as dúas do concello de Tordoia, eran as parroquias menos poboadas, se ben Castenda (Tordoia), Lesta (Ordes), Morlán (Trazo), Cabrui (Mesía) e Campo (Trazo) eran as de menor densidade.

 

POBOACIÓN por CONCELLOS e DENSIDADE en 1835-36
Cerceda: 3.149 (34 hab/km2) Mesía: 2.751 (30 hab/km2) Oroso: 2.360 (38 hab/km2) Trazo: 1.847 (30 hab/km2)	Frades: 3.061 (42 hab/km2) Ordes:   4.190 (38 hab/km2) Tordoia: 2.440 (25 hab/km2) Comarca: 19.798 (34 hab/km2)

 

  Val do Dubra (entón denominado Santiago de Buján) tiña 3.381 habitantes e era o 2º concello máis poboado de todo o partido xudicial, que con el chegaba aos 23.179 habitantes.

 

EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN NO SÉCULO XIX
	1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900
Cerceda	2.739	4.130	3.854	4.270	4.952	4.962	4.859
Frades	2.806	3.256	3.289	3.209	3.238	3.436	3.398
Mesía	2.635	3.948	3.909	4.179	4.073	4.662	4.331
Ordes	3.900	6.059	5.827	5.989	6.509	6.486	7.594
Oroso	2.321	3.107	3.073	2.979	3.029	3.234	3.300
Tordoia	1.869	3.145	3.297	2.817	3.674	3.788	3.842
Trazo	1.979	3.473	3.526	3.724	3.573	3.801	3.754
COMARCA	18.249	27.118	26.775	27.167	29.048	30.369	31.078

Poboación de feito   Poboación de dereito