O Tesouro de Asorey

  Ordes pode presumir da súa vinculación con Francisco Asorey, o mellor e máis famoso escultor galego do século XX, xa que aquí no agora chamado parque da Constitución está a estatua de Vicente Carnota que el esculpiu.

  O que quizais non saibades é que outra das súas obras máis emblemáticas tamén ten unha pequena relación co noso concello.

 

  "O Tesouro" (1924), talla en madeira policromada, representa unha mociña campesiña vestida con traxe tradicional que leva un xatiño en brazos. Asorey participou con ela na Exposición Nacional de Bellas Artes de Madrid na que obtivo a 2ª medalla, decisión tan polémica que moitos mebros do xurado negáronse a asinar a acta pedindo para el a 1ª medalla. A obra foi logo adquirida por Torcuato Luca de Tena que a expuxo durante moitos anos no salón andaluz do edificio do seu xornal, pasando logo ao seu domicilio.

 

  O caso é que despois de concibir a obra, Asorey púxose a buscar unha mociña de aspecto "enxebre" que lle servira de modelo. Un día que estaba repousando nos bancos de pedra que había preto do convento de Santa Clara viu pasar unha rapariga de alí, de Pastoriza, que lle pareceu ideal. A través dunha coñecida dos dous pediulle que posara para el. Convencela foi fácil porque gañaría 3 pesetas diarias (fronte aos 5 reais que lograba no taller de costura no que traballaba).

  Máis problemas puxeron os seus pais, pero aceptaron ao saber que estaría acompañada por unha señora todo o tempo. 

  Logo unha veciña do Salgueiriño de Abaixo prestoulle un xato ao escultor e así xa se deron as condicións para poñerse mans á obra. Tres meses durou o traballo.

    E se vos preguntades onde está a conexión con Ordes, aqui a digo xa: a mociña, que se chamaba Manuela Sánchez, seguiu adiante coa súa vida e namorouse dun mozo... de Ardemil! Antonio Precedo.

 

  Casaron e, como tantos outros galegos, marcharon buscando unha vida mellor. Emigraron a Montevideo e alí morrerían os dous, non sen ter bastante éxito e volver algunha vez a Galicia coa súa filla (momento inmortalizado polo fotógrafo Ksado). E por suposto naquela viaxe tiveron tempo de visitar ao escultor e falar dos tempos pasados.

Anuncios de 1967

Festas en 1967

  Aquel agosto de 1967 iniciou cunha voda de avoengo, pero non en Ordes senón na Coruña. Casou o día 7 Manuel Liñares Stolle (o 8º dos 10 fillos do alcalde Juan Liñares) coa moza Mª de los Ángeles Vieites Villaverde na Colexiata de Santa María do Campo. Oficiou a cerimonia o que fora párroco de Ordes D. Joaquín Andrade Orza e foron os padriños o pai da noiva, Ángel Vieites Gómez, e a irmá do noivo, Mª del Pilar Pituca.

  Se nos anos 1965 e 1966 as festas estiveron en perigo porque ata a última hora ninguén se facía cargo delas, en 1967 as cousas cambiaron. Repetiron moitos nomes da comisión do ano anterior, a maioría personaxes de moita importancia na vila. Era presidente o alcalde Antonio Concheiro e vogais Viriato Lamas Gutiérrez, Segismundo Viqueira Ramos Mundito, Francisco Concheiro García, Carlos Espiñeira Pellit, Laureano Iglesias del Río, Viriato Lamas Fernández o Vello Viriato, José Galán López, Ramón Abeijón Amado Kilé, José García Areoso, Jesús Bello Carballeira, Manuel Casal Casal, Eugenio Pena Martínez, Javier Veiga López e Carlos Regos Faya.

  Non obstante a carga máis forte recaía en dous homes: Javier Veiga López e Manuel Casal Casal. Na entrevista que lles fixo o xornal La Noche confesaban que levaban xa mes e medio traballando intensamente para tentar chegar ás 200.000 pesetas do previsto orzamento, unha cantidade moi superior á de 150.000 das festas dos anos anteriores polo que confiaban en que resultaran moito mellores. Destacaban os grupos musicais, a iluminación e algunha novidade que non quixeron desvelar.

 

  As festas duraron 4 días e comezaron o luns 14 cos tradicionais gaiteiros, xigantes e cabezudos e disparo de bombas. Ás 6 da tarde entrou na vila a Banda Municipal de Padrón (ese ano rachou a longa tradición de traer á Banda de Arca). Pola noite houbo a primeira verbena na Alameda con esa banda e un grupo de gaitas do país.

  O martes 15, día grande, empezou tamén con dianas, alboradas e bombas. Ás 12 e media houbo un concerto da banda na Alameda e á unha e media a sesión vermú co famoso conxunto Los Satélites. Ás seis da tarde partido de fútbol entre un Ordes de 3ª categoría (reforzado con xogadores alleos) e o RC Deportivo da Coruña que estaba en 2ª (eran os anos do "equipo ascensor"). Ás sete volvía a haber concerto da banda e pola noite verbena con ambas as dúas formacións. Ás 12 da noite na "praza" do edificio de telecomunicacións sesión de fogos artificiais a cargo do prestixioso pirotécnico Rocha.

  O mércores 16, día de San Roque, repetiuse con algunha pequena diferencia de horario o día anterior. Só que en lugar do partido houbo no campo da feira (actuais Parques Municipais) cucañas e diversos xogos con valiosos premios.

  O xoves 17 comezou a troula ás 9 da mañá con grupos de gaitas paseando polas rúas. Á unha da tarde tivo lugar a última sesión vermú cos Satélites e ás 8 da tarde a tamén última verbena da festa onde os Satélites compartiron cartel co grupo de Santiago de Compostela Los Embajadores.

 

  La Noche dedicoulles un especial de tres páxinas. Sería o último porque desaparecería a cabeceira do xornal ese ano. Ademais da entrevista a Javier Veiga e Manuel Casal había outra ao secretario do club de fútbol, o empresario Carlos Espiñeira e ao xogador Liste onde o primeiro repasaba a actualidade do equipo e onde ambos os dous amosaban a súa esperanza de facer un bo papel en 3ª división. Tamén era entrevistado o tenente de alcalde (ademais de irmán) Celestino Concheiro, quen publicitaba as obras que se facían na localidade. Principalmente o aparcadoiro a carón da Alameda, a pavimentación das rúas  e a traída de augas. 

  O aparcadoiro estaba case rematado e para iso primeiro houbo que talar (con gran dor dos ordenses) a primeira ringleira de plátanos, pero a traída sería inaugurada... en decembro do ano seguinte -16 meses despois!-. Outro tema que mencionou foi o cambio de día da feira, cousa que desagradara a moitos ordenses. Aí foi tallante e dixo que os tempos cambiaran e que a xente remataría por acostumarse (opinión claramente acertada).

  Non faltaba o habitual artigo de Víctor González Faya, "Órdenes a través de los años" e un rogo do adolescente JRL Brey de que se fixera un parque infantil e unha piscina. Pasarían moitos anos antes de que iso sucedese.

  

A foto que ilustra este artigo, datada naquel agosto de 1967, é a miña preferida. O fotógrafo foi o escocés John Forbes. Miña nai traballara en Caracas coidando aos seus fillos Donny, Glenn, Karen e Lynn Forbes. Nunha viaxe a España, el e a súa esposa Lily, aproveitaron para visitar aos meus pais. A relación nunca se perdeu porque seguimos escribíndonos con ela, que enviuvou e residiu en Estepona (Malaga) ata a súa morte.   A cámara era unha Polaroid que imprimía ela soa as fotos sen necesidade de ir a unha tenda de revelado, o que nos deixou totalmente abraiados (nunca viramos tal cousa). Foi un dos días que máis recordo da miña infancia.

Ascenso e caída de Viriato

  No ano 2016 coincidiron dous finais históricos. Un deles foi o de LP 45 que pechou definitivamente rematando con décadas de poderosa Movida. Sen desmerecer este caso, o outro, por antigüidade e influencia histórica, económica e mesmo demográfica, foi moito peor: Viriato, durante anos a empresa máis importante do concello, deixou de existir.

 

Foto de Luis Barca. Ano 2026

ASCENSIÓN

  Viriato Lamas Gutiérrez foi un empresario pontevedrés que veu a Ordes en 1950. Xunto coa súa muller Tasina Pisonero instalou unha tenda de roupa na esquina da rúa Alfonso Senra con Rosalía nun local alugado á familia Concheiro García os de Carballo. A gran novidade foi a produción propia xa que Tasina confeccionaba os xéneros de punto. Compraron unha máquina e contrataron a un par de mozas da localidade. O primeiro taller tivérono na Rúa dos Lagartos e logo trasládáronse a Alfonso Senra 79 (o antigo sanatorio e futura casa de Pilar a comadroa). A maioría de prendas vendíanse en Santiago. Tasina comentou que o primeiro pedido -de 60 prendas- pareceulles unha loucura (anos despois chegarían ás 5.000 prendas diarias!). Aos poucos incrementaron a produción e compraron máis máquinas de tricotar, así que tiveron que empregar cada vez máis mozas da localidade. Pronto se expandiron a outra tenda onde agora está "Mabe". 

  Nos anos 60 a empresa experimentou un gran auxe, abandonando definitivamente a venda minorista para pasar á produción en serie de xéneros de punto que chegaban a todo o mercado nacional. Durante esta época contaban xa cuns 100 empregados (a inmensa maioría mulleres). Nesta década tamén lles comprou terreos (o que hoxe son a Rúa da Fábrica e a Rúa Viriato) aos de Carballo e montou neles a primeira fábrica e de paso construíu a súa casa.

  No ano 1976 a empresa abandonou a estrutura tradicional e pasou a ser sociedade anónima cun capital de 106 millóns de pesetas. Viriato era o presidente e o seu irmán Ángel o director comercial. Nesta época as traballadoras xa eran 300 e Viriato SA a gran fonte de emprego da comarca e principal responsable do aumento demográfico da vila.

  Nos anos 80 Viriato chegou ao seu punto álxido con preto de 500 empregados (incluíndo ás que traballaban na casa: as "rematadoras"). Daqueles tempos todo o mundo recorda con agarimo as alegres e concorridas festas de Nadal onde se xuntaba a totalidade do persoal e había cestas e ata sorteos de viaxes.

  A contrapartida era que ao deixar de ser unha pequena empresa familiar e medrar tanto comezaron as primeiras tensións. Agora había representantes sindicais (13 da UGT que en 1986 quedarían en 5, sendo os outros 8 de CCOO). En 1988 o 25 % da produción estaba destinada á exportación e creáronse dúas novas sociedades "Tassina SA" e "Pisonero SA".

 

DECADENCIA E CAÍDA

  A partir de aquí todo empezou a ir mal. O principal culpable foi a propia crise do sector téxtil europeo, que agora enfrontaba a competencia de economías onde os custos laborais eran moito máis baixos.  Antes da súa morte en 1993, o mesmo Viriato tivo tempo de ver o inicio desa costa abaixo.

  Comezaron os despidos que dividiron aos traballadores e racharon amizades pero que non impediron unha situación de insolvencia que ocasionou unha suspensión de pagos en 1992. A pesar de superar os 700 millóns de facturación en 1991, había unha débeda de 220 millóns en indemnizacións aos traballadores que o director Pedro Tomé confiaba en solventar con subvencións públicas de 185 millóns. Dos 285 traballadores continuaron só 165, as débedas cos acredores convertéronse en participacións accionariais e iniciouse un plan de modernización tecnolóxica que custou 320 millóns de pesetas.

  Nada diso funcionou e en 1994 a fábrica estivo a piques de pechar. En marzo dese ano a empresa foi vendida por 24 simbólicos millóns de pesetas ao "arxentino" de Cestaños Francisco Ríos, que se reuniu cos traballadores e un representante de CCOO para tranquilizalos.

  Pretendía renegociar a débeda de 700 millóns que había coa Administración e investir ata 500 millóns para poñela de novo en marcha.

  Neses anos houbo unha importante ampliación de capital e un Plan de Actuación para a renovación tecnolóxica desenvolvida xunto con EOSA e o IGAPE, por medio dos programas PIMEGA.

  A pesar de todo iso a crise volveu a golpear á empresa nos anos 2000 e 2001. Aínda que acadou algunhas boas campañas de venta, a irregularidade do negocio non lle permitiu ter unhas bases suficientemente sólidas e provocou importantes desniveis en facturación e rendabilidade.

  Despois da incorporación en 2003 de Alejandro Ríos, fillo do dono, houbo un novo plan de acción que implicou outra reestruturación de persoal no ano 2004 e profundos cambios no equipo directivo durante o ano 2005. Logrouse un aval do IGAPE para a solicitude dun crédito para o reequilibrio financeiro. Unha vez máis cambiou a política comercial, o que permitiu a empresa ir resistindo pero sempre coa espada enriba do pescozo.

  Chegou ranqueando a 2015, ano no que aplicou un ERE para 40 empregados, o que supuxo un alivio para a súa situación, alivio ao que contribuíu a Xunta concedendo á empresa un préstamo participativo dun millón de euros a través de Xesgalicia. Pechou o ano cunha cifra de negocio de 9,5 millóns de euros, pero o obxectivo era volver aos 11 millóns de facturación. Segundo afirmaban estaban en plena reorientación do seu modelo de negocio tentando focalizarse na distribución en vez de na produción.

  Non obstante en setembro de 2016 a débeda de 350.000 euros con Facenda forzou á compañía a solicitar o preconcurso de acredores, teoricamente un mecanismo para ganar tempo e acumular diñeiro para pagar esa débeda. Ademais producíronse protestas dos despedidos no último ERE.

  O peor foi que só puido servir o 20 % do pedido que lle fixera El Corte Inglés (cliente que supoñía o 40 % das vendas totais da empresa) para a campaña dese outono-inverno. A imposibilidade de garantir a produción fixo que El Corte Inglés lle notificara que non lle compraría a roupa da campaña primavera-verán de 2017. Iso foi o golpe de graza definitivo. Viriato tirou a toalla e en novembro de 2016 presentou a liquidación da empresa no Xulgado Mercantil Número 2 da Coruña.

  Por suposto o final completo aínda demorou un tempo. O despedimento oficial da maioría dos traballadores foi o 11 de xaneiro de 2017, agás os que estaban nas tendas (unha en Ordes e dous outlets en Madrid) e algúns de mantemento e administración da fábrica que duraron algo máis.

  E así rematou a historia da máis icónica empresa do municipio.

Electra Maruxa

 

  "Electra Maruxa" naceu a finais do século XIX. En 1896 fíxose a presa da Maquía derivando auga do Samo para alimentar outro muíño fariñeiro. O empresario foi Marcial Carrero, veciño de Verín (que supoño sería o médico Marcial Carrero Ulloa, habitual veraneante en Ordes). Anos despois tamén se instalaría un motor que daría electricidade ás parroquias da zona: Vilamaior, Olas, Buscás, Barbeiros, Abellá...

  A mediados do século XX o propietario era Ramón Sánchez Couto (1906-1981), que como veremos a continuación foi autorizado a aumentar a súa rede e conectarse con FENOSA.

 

 

BOE Nº 163 del 10 de julio de 1967

  Resolución de la Dirección General de la Energía por la que se autoriza a don Ramón Sánchez Couto, propietario de la empresa "Electra Maruxa", el establecimiento de las estaciones eléctricas que se citan.

 

 Visto el expediente incoado en la Delegación de Industria de La Coruña a instancia de don Ramón Sánchez Couto, propietario de la empresa "Electra Maruxa", con domicilio en la parroquia de Villamayor, ayuntamiento de Órdenes (La Coruña), solicitando autorización para instalar una línea de transporte de energía eléctrica y centros de transformación en El Peñasco, central de Riveira y parroquia de Abellá, y cumplidos los trámites reglamentarios ordenados en el capítulo III del Decreto 2617/1966 sobre autorización de instalaciones eléctricas.

  Vistas las alegaciones presentadas por don Antonio Gómez Carneiro, propietario de una empresa distribuidora de energía en los términos municipales de Mesía, Frades y Órdenes, contra la petición de instalación del centro de transformación en la parroquia de Abellá, del ayuntamiento de Frades, así como el informe al expediente y propuesta de resolución de la Delegación de Industria de la Coruña, y teniendo en cuenta las facultades discrecionales que a esta Dirección General le confiere la Ley de 24 de noviembre de 1939 en las resoluciones sobre materia eléctrica, en base a que los servicios eléctricos prestados sean de una evidente efectividad en cuanto a su calidad y atención de los mercados.

  Esta Dirección General, a propuesta de la sección correspondiente de la misma ha resuelto:

  Autorizar a don Ramón Sánchez Couto, propietario de "Electra Maruxa", las siguientes instalaciones eléctricas:

  Una línea de transporte de energía eléctrica, trifásica, tensión 10 KV. (preparada para su funcionamiento a 15 KV.); simple circuito, longitud 4,200 kilómetros; conductores cable aluminio-acero de 14,10 milímetros cuadrados de sección cada uno; aisladores rígidos; apoyos de madera; origen línea a 15 KV. de "Fuerzas Eléctricas del Noroeste SA", en el lugar de Pardiñas, del ayuntamiento de Órdenes (La Coruña), y final en la subestación de la central hidroeléctrica de Riveira de Villamayor, en Órdenes (La Coruña), propiedad de la empresa peticionaria.

   Dos centros de transformación: uno en el lugar de El Peñasco, en el que se instalarán los equipos de medida y protección para alta tensión, y además un transformador de 7,5 KVA. de potencia y relación de transformación 10.000/220-127 V.; y el otro en la citada central de Riveira, en el que se instalará un transformador de 75 KVA. de potencia y relación de transformación 10.000/220-127 V., con sus correspondientes elementos de protección y maniobra en ambos centros transformadores.

  La finalidad de la línea objeto de esta autorización será la interconexión de la instalaciones de "Electra Maruxa" con las de FENOSA, con objeto de aumentar aquella empresa las disponibilidades de energía para atender las necesidades de su mercado en los ayuntamientos de Órdenes y Frades (La Coruña).

  Para el desarrollo y ejecución de la instalación el titular de la misma deberá seguir los trámites señalados en el capítulo IV del Decreto 2617/1966.

  Lo que comunico a V.S. para su conocimiento y efectos.

  Dios guarde a V.S. muchos años.

  Madrid, 17 de junio de 1967.-El director general, Julio Calleja.

Sr. Ingeniero Jefe de la Delegación de Industria de La Coruña.

Victorino Verea Montero

 

  Victorino Verea Montero naceu o 23 de setembro de 1927 no lugar de Casas Novas, preto da aldea de Cas en San Mamede dos Ánxeles  (Oroso). Era o 5º de 7 irmáns (Elisa, María, Antonia, Jesús, Victorino, José e Mercedes). 

 Foi á escola de Sar ata os catorce anos e logo axudou aos seus pais traballando a terra. En 1956 casou con Carmen Ferreiro Iglesias do lugar de Arderís en Senra (Oroso) coa que tería catro fillos: Mercedes, Ramón, Mª Carmen e Manuel Verea Ferreiro.

  A finais de 1957, Victorino recibiu un agasallo do seu irmán menor José Verea*, que estaba embarcado no buque escola Juan Sebastián Elcano. Mercoulle en Honolulu (Hawaii) unha cámara Kodak Brownie Hawkeye, coa que Victorino descubriu a afección pola fotografía. Xa na década dos 60, o seu cuñado Antonio Ferreiro Iglesias, emigrado en Suíza, traeríalle outras dúas cámaras: una Zeiss Ikon contessamat SE e unha Zeiss Ikon Contaflex S. Con eses tres aparellos victorino retrataría multitude de persoas e acontecementos.

  Naquela época non existía a abundancia de cámaras que hai na actualidade. En Oroso non apareceran aínda Foto Carvajal e José Fernando García de la Torre, así que os que necesitaban unhas fotos tiñan que desprazarse ata Santiago ou Ordes.

  Por iso Victorino atopou un gran mercado para o seu oficio. Comezou a documentar eventos (vodas, bautizos, comuñóns, festas...) e tamén realizar fotos de tipo administrativo (retratos de familia numerosa, para solicitar unha pensión, imaxes para mandar a familiares emigrados...). Esas fotos eran reveladas no laboratorio Bescansa de Santiago e non chegaban ás mans dos clientes antes duns oito días como mínimo.

  Deste xeito Victorino puido vivir do oficio de fotógrafo, aínda que moitas veces aos seus veciños máis pobres lles fixera algunha foto de balde.

  Aínda así Non foi a súa única actividade destacada: estivo 18 anos á fronte da Cooperativa del Campo de Calvente, Ángeles y San Román e tamén participou en política, pois pertenceu a Coalición Galega, partido polo que saíu elixido concelleiro no período comprendido entre 1983 e 1987.

 

 

  No século XXI comezaron a chegarlle os recoñecementos pola súa obra.  A principios do ano 2015, o Concello de Oroso comezou a recompilar o seu legado en colaboración co propio Victorino e a súa familia, que cederon ao Arquivo Histórico de Imaxes, entón dirixido por Manuel Pazos Gómez (principal impulsor do proxecto), un cento de fotografías en branco e negro e uns oitocentos negativos en cor, datados entre 1968 e 1982. O froito dese traballo sería unha exposición fotográfica no centro cultural de Sigüeiro titulada «Imaxes contra o esquecemento», que permaneceu aberta ata o 8 de xaneiro de 2016, xunto a un catálogo, que foi enviado a moitos centros de arte contemporáneo. Á inauguración daquel emotivo acto, presentado por Xurxo Souto, asistiu a corporación municipal e centos de veciños de todo o concello que testemuñaron a súa admiración pola figura de Victorino.

  Faleceu o día 20 de setembro do 2026, faltándolle só un par de días para cumprir os 99 anos de idade.

 

  O legado que deixou Victorino Verea son unhas fotos tomadas entre 1957 e 1980 que teñen un enorme valor etnográfico porque permiten ver como era a vida no Oroso dos anos 60 e 70 (aínda que tamén ten unha reportaxe realizada no Rocío, na provincia de Huelva, que el valoraba moito).

  Pero ademais son obras de arte. A maioría das súas fotos teñen ese "algo" innegable que atrapa ao espectador. Mesturan a cotidianidade co surrealismo. Unha nena leva un bolso e un neno unha carteira de adulto, un globo terráqueo está no medio dun alpendre, uhas galiñas leghorn comparten plano coa familia vestida de gala e outro grupo familiar posa no medio da leira de millo en Pasarelos, un deles cunha pomba na man.

  Definitivamente Victorino, fotógrafo autodidacta, non foi un mero "premedor" da cámara. Nas súas imaxes hai luz, cor e sobre todo alma.

  Abaixo unha pequena mostra.

 

*José Verea Montero, que naceu en 1931 era o 6º dos irmáns. Cursou estudos musicais nos conservatorios de Santiago de Compostela, A Coruña e o Conservatorio Real Superior de Madrid, sendo alumno de destacados músicos como Puig, Juez Rojas, Halfter, Markevich, Rivó, etc.   Ingresou no corpo de directores de banda de música da Armada e dirixiu desde 1976 a Banda da Zona Marítima do Cantábrico e a da Escola Naval Militar de Marín desde 1977. Desde 1980 tamén foi director da Coral Polifónica de Pontevedra. En 1987 publicou  o libro "Cultura Musical. Evolución histórica de la música universal". En 1988 foi condecorado coa Cruz ao Mérito Naval de 1ª Clase. Compuxo numerosas obras musicais.   No ano 2007 o concello de Oroso honrouno poñéndolle o seu nome á Escola Oficial de Música. Morreu en Marín, onde residía, en febreiro de 2017.

Furtivismo nos anos 60

  Nos anos 60 a pesca e a caza eran unha afección maioritaria entre os homes. Nas zonas rurais practicamente en todas as casas había canas, cestos, zurróns e escopetas. Na cidade había máis diversións e máis dificultade para saír ao campo pero aínda así moitos tiñan ao día a súa licenza e esperaban con paciencia que chegase a época legal para desfrutar as fins de semana do seu pasatempo favorito.

 

 

  Pero non todos respectaban as leis. Un problema, que xa era antigo, agudizouse nesa década: o furtivismo, que lonxe de ir desaparecendo ou limitándose, medrou de forma paralela ao progreso social.

  Dunha banda aumentaron os medios de transporte, a facilidade de traslado a lugares antes moi afastados e o perfeccionamento de armas e municións, mentres que doutra banda, as Forzas da Orde no medio rural contaban co mesmo número de axentes que 15 ou 20 anos atrás. Era raro ver un garda polas beiras de moitos ríos e nos bosques do interior. Así que o furtivismo estaba á orde do día.

  Non obstante había diferenzas entre pescadores e cazadores furtivos.

 

  En xeral os furtivos do río eran veciños do rural que vivían na pobreza e coas troitas conseguían un bo diñeiro, xa que eran un produto de alto valor que podían vender aos vilegos, ás tabernas ou ás casas de comidas. Naquela época non estaban mal vistos. Era algo comunmente aceptado.

  Os sistemas utilizados eran dous: a goxa e os ganchos. Nos días calorosos cun caudal xa bastante baixo, entrada xa a veda, os «ghoxeiros» golpeaban a auga con paus dirixindo as troitas cara á goxa, unha cesta plana de varas. Os «ghancheiros» eran os que deixaban no río, cebados cunha miñoca, os chamados anzois «dormentes» (aínda que en realidade non eran dormentes porque un home ou varios en cuadrilla e cada hora aproximadamente pasaban polo lugar para recoller as troitas, se as había, e cebar de novo).

  Estes dous sistemas foron os principais causantes de que ríos da comarca, antano riquísimos, como o Samo ou o Traveso fosen espoliados e pasasen a ser chamados «ex-millonarios» nos anos 60.

  Outras modalidades como botar lixivia, algún tipo de veleno, explosivos ou unha descarga eléctrica serían usados posteriormente pero non eran frecuentes naquela época.

 

  A diferenza dos pescadores, os cazadores furtivos abarcaban todas as clases sociais. En moitos casos era a paixón desmedida pola caza e non o proveito económico o que levaba a moitos ao furtivismo. Por suposto que había campesiños pobres que cazaban lebres e perdices para poder comer un pouco de carne ou vender as pezas nalgún lugar, pero tamén había labradores ricos (persoas influentes, estimadas ou mesmo temidas) e ademais urbanitas de variada pelame.

  Moitos campesiños pobres eran «furoneiros». Empregaban este animal prohibido e cazaban sen facer ruído nin gastar cartos en cartuchos. Outros eran escopeteiros que se adiantaban á data permitida.

  Pero o progreso trouxo unha nova modalidade de furtivismo: o tractor.

  A finais dos anos 60 xa había máis de 5.000 tractores en Galicia. Con eles chegou a maior ameaza para lebres e coellos. Aínda que xa se cazaba de noite aproveitando a luz da lúa ou dalgún vehículo, os tractores permitiron saír da estrada e das pistas. Podían aproveitar as devasas (cortalumes), entrar en zonas de monte baixo e tamén en terreos cultivados, así atopaban animais, que cegados pola luz dos faros, morrían sen case presentar resistencia.

  En 1967 a novidade foi que os furtivos non esperaron a que se aproximase a época legal de caza senón que, en plena veda, desde o mes de xullo, empezaron as matanzas de lebres e coellos.

  Na comarca de Ordes, especialmente en parroquias como Lesta e Xesteda, en montes próximos á estrada de Carballo, cazouse desde o mes de xullo. Alén dos tractoristas que actuaban en solitario había furoneiros e abundaban os escopeteiros que se anticiparon moitos días á data legal. Moitos eran personaxes bastante distinguidos da comarca pero tamén algúns «señoritos» e industriais da capital. O caso é que aqueles montes quedaron sementados de gran cantidade de cartuchos baleiros antes do día 12 de outubro, data oficial de inicio da tempada de caza.