Empresas de Ordes 2015

  Se ides á páxina de Economía Digital, podedes ver cales son as 2.500 empresas máis importantes de Galicia.

  No ano 2015 (último ano do que ten datos) a comarca de Ordes tiña 2.522 empresas, a maioría moi pequenas, porque só 35 aparecían nesa lista. O concello de Ordes que tiña 983 empresas (preto do 40 % de todas as da comarca) só tiña 5 entre as 2.500 principais, moitas menos que as 13 de Oroso ou as 10 de Cerceda.

  Isto quedaba algo compensado en que dúas eran moi importantes (a 3ª e a 4ª da comarca despois de Sogama e Puentes y Calzadas SL).

CRC: A empresa fundada por Ramón Carro foi a primeira do concello practicamente todo o século XXI (xa no 2006 era a máis importante cunha facturación duns 30 millóns e beneficios de 856.000 €). A crise da construción afectouna duramente ata o punto de ser superada por Internaco, pero no ano 2015 recuperou o 1º posto novamente. Cunha facturación de 44 millóns de euros e case 104.000 € de beneficios (obsérvese a drástica diminución con respecto a 2006) era a 3ª da comarca, mentres en Galicia ocupaba o posto 563.

INTERNACO: A empresa fundada en 1976 pola familia Concheiro contaba no ano 2015 cunha facturación de 39,1 millóns de euros, máis de 80 empregados e 810.000 € de beneficios, o que a situaba no posto 617 de Galicia. En 2013, aínda que a súa facturación era de 37,7 millóns, o seu beneficio era maior (3.100.000 €), e era a 1ª empresa de Ordes. Na pasada década, no ano 2006 era a segunda por detrás de CRC.

MACOGA: A empresa fundada por Manuel Concheiro en 1974 era en 1915 a 3ª máis importante do concello e ocupaba o posto 1.946 en Galicia, cunha facturación de 12 millóns de euros e un beneficio de case 760.000 €.

PERSEO TEXTIL: A empresa da Rúa da Canteira pasara de facturar máis de 7 millóns no ano 2014 a 4,7 no 2015 e tiña perdas (-111.000 €).

CONSTRUCCIONES MADONU: Unha empresa dedicada á construción de pontes e túneles que no 2014 facturaba 2,4 millóns de euros e que no 2015 subiu ata os 4,4 millóns, cun beneficio de 248.000 euros. Todo isto valeulle para ocupar o 5º posto (4.940 en Galicia).

 

Mirando a lista de 2014, invádenos a nostalxia pois aínda aparecían dúas empresas clásicas que foron, sobre todo a primeira, parte da historia da vila.

VIRIATO: Era a última fase dunha longa decadencia, pero aínda lle chegaba para ser a 3ª do concello e 564ª de Galicia cunha facturación de 11,4 millóns de euros, uns 120 empregados pero unhas perdas de máis de 330.000 euros. Aínda aguantou un par de anos máis pero en xaneiro de 2017 pechou definitivamente as portas.

PONPRE: A pesar dos seus problemas, a gasolineira de Leira aparecía naquel listado no posto 2411, aínda que con facturación e beneficios 0,00. Hoxe segue pechada e coas malas herbas medrando nas súas instalacións.

Se queredes ver un listado de empresas de Ordes, premede na ligazón.

José López Bao

  José López Bao, máis coñecido simplemente como Bao (aínda que nos anos 60 e 70 era alcumado o Rei do si bemol), naceu en 1927 na parroquia de Ardemil (Ordes). Era o 2º fillo de Benito López Fernández (1892-1985) e María Bao Bello (1902-1984). A afección pola música veulle de moi novo, pero non só como instrumentista senón tamén como construtor de instrumentos. Explícábao el mesmo:

- Comecei a tocar cando tiña uns 12 anos cunha gaita moi vella que soaba moi mal. Entón díxenme, vou probar a ver se podo facer algo mellor.

  E así comezou a súa carreira de artesán, fabricando manualmente un ronco.

- Todo o mundo comentou o ben e forte que soaba ese ronco. Moitos non crían que fora capaz de facelo a man sen usar un torno, máquina que naquel tempo custaba 2.000 pesetas (o prezo de 7 vacas!). Empezáronme a encargar instrumentos, cinco gaitas de golpe. Mesmo un veciño do Canedo quíxome comprar o ronco e como non quería vendelo, rematei por cederllo por 47 pesetas, cando a gaita custaba 45.

  Pero Bao era un home polifacético: ademais da gaita tocaba o clarinete e non só era artesán senón que tamén sacaba os seus cartos exercendo de barbeiro. Tocou co cuarteto "Os da Fraga" substituíndo a Manuel Louro que estaba enfermo e cos de Carballedo de Buscás.

  Casou con Regina Álvarez Bascoy coa que tivo dous fillos: José e Manuel.

  Non obstante ser só músico e construír gaitas non daba para vivir ben, así que, despois de facer tamén chineiros e neveras, no ano 1952 empezou a traballar na Fábrica de Armas da Coruña. O home que facía instrumentos musicais e mobles pasou agora a fabricar escopetas e ametralladoras.

 

  Viviu en Cernadas ata o ano 1968 e logo marchou a Eirís de Abaixo. Alí montou un gran taller onde seguiu construíndo gaitas no seu tempo libre. Nesa época a gaita máis barata que fabricaba costaba 30.000 pesetas, pero algunha podía chegar a valer ata medio millón (ou máis) de pesetas da época.

 En 1987, ano no que deixou a Fábrica de Armas, comezou a fabricación de instrumentos a xornada completa.

  As súas gaitas tiñan un gran prestixio, tanto que para adquirir unha delas había unha lista de espera de ata tres anos. Saíron centos das súas mans e foron usadas polos principais grupos de música tradicional: Cántigas da Terra, Os Cinco de Galicia, Os Labregos, Brisas da Coruña, Os Montes de Lugo ou o Ballet Galego. Para estes últimos fixo 15 gaitas e tamén bombos e tambores. A súa fama chegou aos Estados Unidos, onde un museo exhibiu a súa foto ao lado da de Dalí.
  Pero ese prestixio non era regalado: Bao non levaba a conta das horas que pasaba no seu taller. Sempre repetía:

- Facer as cousas en condicións leva máis tempo que facelas mal. Unha gaita profesional ben afinada leva moito tempo.

  No ano 2002 foi premiado coa "Gaita de ouro" no 12º Concurso de Gaitas de Punta Arnela (Ferrol). Para apreciar o valor do galardón, diremos que a "Gaita de prata" foi para o famoso Orfeón Terra Nosa.

  En 2012 a súa casa foi expropiada pola ampliación de Matogrande, así que volveu ás súas orixes, a Ardemil. Alí continuou facendo gaitas practicamente ata o día da súa morte, o 27 de setembro de 2015, aos 88 anos de idade. Está soterrado no cemiterio de Leira.

O pazo de Codeseda

  Un dos edificios de arquitectura civil máis antigos de Ordes (século XVII) é o pazo de Codeseda, lugar da parroquia de Leira, que está a menos de 500 metros da Nacional 550.

  O pazo é un edificio con planta case cadrada (que ocupa uns 250 m²) con tellado a catro augas. A fachada principal que da ao leste ten diante 4 plataneiros (o que significa que para observala ben é mellor ir cando estean sen follas). Está feito de cachotería (pedra miúda) enfuscada e revocada, con cantería en vans e cornixa.

  Na zona sur da fachada o máis salientable é un balcón sobre grosos canzorros con balaustrada de pedra labrada. Preto do centro destaca un escudo moi ornamentado dividido en catro cuarteis que aluden ás diversas ramas familiares dos propietarios.

  Nunha das fachadas laterais apréciase a forma semicircular dun forno que se usaba para cocer o pan.

  Os terreos do pazo están amurallados. Fóra deles, na parte norte, podemos ver o hórreo da propiedade e a uns 50 metros ao sur está a capela, feita tamén na súa maior parte de cachotería (aínda que a espadana é de formigón) e cun escudo máis antigo que o do propio pazo.

  A casa de Codeseda estivo sempre unida á casa de Queirís (na parroquia de Santaia de Moar). Os Verea e Aguiar eran os donos de ambos os dous dominios. Don Domingo Rodríguez de Verea e Aguiar e a súa muller, dona María López de Verea, fundaron no século XVII este pazo. Así se recolle no escudo que se encontra na capela pacega.

  Por vía matrimonial os descendentes foron vinculando esta casa con diferentes familias: os Caamaño, os Seijas (procedentes da casa de Bascuas en Arzúa), os Pol (que viñan do pazo de Lermo nas inmediacións de Santiago), os Salazar e Alvarado (da casa da Ribeira no val de Barcia), os Hermida...

  No segundo tercio do século XVIII don Jacobo de Verea, avogado da Real Audiencia de Galicia na Coruña, incrementa as dimensións do pazo e incorpora o escudo que se ve na fachada principal, onde se representan os brasóns dos Aguiar, Baamonde, Pol, Alvarado e Salazar, os dous últimos polo seu matrimonio con dona Mª Teresa de Pol y Salazar. O seu neto, Francisco Verea y Hermida, que nacería no pazo en 1781, foi gardamariña e morreu con 20 anos no incendio do navío "San Hermenegildo". A principios do século XIX aínda vivía Ignacio Verea y Pol Hermida, patrón da capela, cabaleiro da Real Maestranza de Ronda e persoa de gran renome na zona.

  Posteriores repartos nas herdanzas ocasionarían que a propiedade acabara en mans da familia luguesa Llamas Navia de Osorio.
  En 1877 sufriu un gran incendio.

  Nos anos 60 do século XX remata a vinculación con familias nobres: comprouna Ricardo Mosquera, xardineiro de Lugo e propietario de viveiros, que no ano 1978 venderíalla á familia Alonso da Coruña que son os actuais propietarios.

Comezos da liña férrea

  En 1926, durante a ditadura de Primo de Rivera, aprobouse o Plan Guadalhorce que buscaba mellorar a rede ferroviaria creando novas liñas e, de paso, reducir o desemprego grazas ás obras públicas. Recuperouse así (despois de 50 anos) o proxecto de unir Zamora e Ourense, que pasou a incluírse no chamado "Plan Preferente de Urgente Construcción" onde se contemplaba ademais que desde Ourense continuase a Santiago e Coruña.

  Esta era a obra de maior envergadura e mais custosa de todas as que se proxectaron nese Plan. En febreiro de 1927 contratáronse as obras do tramo Santiago-Coruña por un valor de un pouco máis de 32 millóns de pesetas.

  Os Reis Alfonso XIII e Victoria Eugenia visitaron o 24 de Setembro de 1927 na Coruña o comezo das obras desta liña. Por certo que o enxeñeiro xefe, D. José Fernández-España Vigil, ao pouco tempo de comezar os traballos, sufriu un accidente de automóbil no que perdeu a vida.

  En Ordes, pola súa privilexiada situación entre Coruña e Santiago, instalouse a finais do ano 1927 a oficina central encargada da administración e dirección dos traballos de campo, que abarcaban desde o túnel de Vista Alegre preto da Coruña ata as inmediacións do Tambre.

  Foi elixido como contratista das obras o ourensán José de las Cuevas Vázquez e entre os funcionarios técnicos estaban Francisco Pérez Rodríguez, José García Vidal e Francisco Cachafeiro. Montáronse varias brigadas, que constaban duns 400 obreiros, cubrindo ese tramo dun 20 Km. Moitos destes "carrilanos" -como eran coñecidos os obreiros do ferrocarril- residiron en Ordes (e tamén moitos foron contratados na comarca), o que significou unha época de gran animación e prosperidade para a vila (similar ao que pasaría a finais dos anos 70 coa construción da Central Térmica de Meirama e da Autoestrada do Atlántico).

  En 1928 constituíuse a "Compañía Nacional de los Ferrocarriles del Oeste", máis coñecida como Oeste, que absorbeu a MZOV coas súas liñas e as súas obras.

  Pero a rendibilidade do proxecto xeraba dúbidas. A crise do 29 e o feito de que fose algo nacido na época de Primo de Rivera non o axudou. Cando se proclamou a República, en 1931, os obreiros eran optimistas, pero Indalecio Prieto decidiu non gastar mais diñeiro nas obras. Paralizáronse por tanto os traballos de máis de 12.000 persoas. Ante as violentas protestas, sobre todo en Ourense, o Goberno deu marcha atrás pero decidiu que o ferrocarril fose custeado polas Deputacións e Concellos, o que retardou os traballos. 

  A Guerra Civil paralizounos totalmente. Cando finalizou apenas había diñeiro pero si moita man de obra barata (os prisioneiros republicanos) o que permitiu acabar as obras e inaugurar a liña o 14 de abril de 1943.

Os Mosqueiras de Montaos

  Xa temos dito que o apelido Mosquera é bastante común en Ordes. Unha das familias máis coñecidas de Montaos foron os Mosquera Candal, nacidos de Juan Mosquera Iglesias (1874-1943) e Concha Candal Mosquera (1876-1963), que vivían nunha casa moi próxima á igrexa de Santa Cruz.

  O matrimonio tivo 9 fillos: Carmen, José, Asunción, Genoveva, Ricardo, Jesús, Juan, Concha e Laureano Mosquera Candal.

  Dos 4 varóns, tres traballaron en Obras Públicas -os que en galego eran coñecidos como legoeiros (popularmente laghueiros)-.

  José Mosquera (1902-1986), casado con Consuelo Veiras (1910-2003), herdou a casa familiar e tivo 8 fillos. A súa primoxénita, Juana, casou con Suso de Calvo da coñecida ferraxería que hai en Alfonso Senra 49. O quinto, Juan (1941-2023), foi director da sucursal do Banco de Santander en Ordes.

  Ricardo (1910-1999) quedou solteiro. Jesús, sarxento do Rexemento de Infantería Zamora, morreu na Guerra Civil en agosto do ano 1938. Juan (1913-2019) foi o máis famoso, tanto pola súa lonxevidade -105 anos!- como por ser colaborador do Centro Meteorolóxico -o que lle valeu para saír varias veces nos xornais e na televisión-. O máis novo, Laureano (1918-1995), morreu sen fillos.

  Das mulleres, a maior -Carmen (1901-1997)- e a menor -Concepción (1916-2011)- casaron en Montaos. Asunción (1903-1998) casou con Amancio Rico (1900-1983) o propietario de "Muebles Rico" de Sigüeiro, onde naceron os seus 5 fillos. Genoveva (1905-2000) casou co perito ordense Pedro del Río (m.1975) sendo ambos xa maiores. O matrimonio, que viviu no Mesón de Deus, non tivo fillos -aínda que Pedro xa tivera algúns non recoñecidos antes do matrimonio-. Por certo, o seu irmán Benjamín tamén casou cunha Mosqueira, pero neste caso era dos Mosqueiras de Vilaverde.

 

Juan Mosquera Candal

  Se unha virtude tivo Juan Mosquera foi a da persistencia (e a da lonxevidade). Era un home dos de antes da guerra e, no seu caso, non só da Guerra Civil senón da "Gran guerra" (a 1ª GM), pois naceu o de 3 xuño de 1913 en Santa Cruz de Montaos.

  Era fillo de Juan Mosquera Iglesias (1874-1943) e de Concepción Candal Mosquera (1876-1963) que tiveron unha ampla familia de 8 fillos (cousa moi habitual naqueles tempos) dos que el era un dos maís novos. José (1902-1986) e Ricardo (1910-1999) traballaron en Obras Públicas o mesmo ca el, que, a pesar de ter poucos estudos, chegou a capataz.

  Juan casaría con Marcelina Lestón Simal (1918-2003) coa que tivo un fillo, Juan José (que morrería antes ca el), e con quen viviría en Santa Cruz na Igrexa Nº 29.

  Juan era moi activo e, ademais do seu traballo en Obras Publicas, comezou a colaborar co Servizo Meteorolóxico Nacional (agora AEMET) a petición do mestre de Pereira, en agosto de 1948, e dous anos despois, en 1950, tamén empezou a mandar informes fenolóxicos.

  Todos os días ás 8 da mañá recollía os datos dos pluviómetros, anemómetros e cataventos que tiña na súa finca. Os datos enviábaos a Madrid mensualmente por correo. Tamén saía co seu coche a recoller datos fenolóxicos que servían para estudar a relación entre o clima e o ciclo biolóxico das especies. Era moi coñecido na zona polos paisanos a quen lles preguntaba polas aves que avistaran, especialmente polo cuco e as andoriñas.

  Os seus datos foron moi valiosos para a investigación e o seu nome aparece citado mesmo en teses de doutoramento. Era tan recoñecido o seu saber no campo da meteoroloxía que nunha ocasión foi chamado a un xuizo por mor dun accidente de tráfico en Ordes, para testificar cos seus datos a choiva que caera ese día.

  Os anos foron pasando e Juan rematou por ser o máis veterano colaborador dos 3.000 que tiña a AEMET. Isto valeulle aparecer varias veces na prensa e que a entidade lle rendera unha gran homenaxe en marzo do ano 2016 en Madrid, dentro dos actos conmemorativos do Día Meteorolóxico. Tiña nese momento 102 anos.

  Ese mesmo ano xa non renovou o carné de conducir e deixou de dar os seus habituais paseos a bordo do seu Peugeot 206, pero continuou recollendo os datos pluviométricos ata que o corpo aguantou.

  Morreu o 21 de abril de 2019 aos 105 anos de idade.

  Podes ver aquí un vídeo onde o entrevistan.

Festas e visitantes en 1927

  Nos anos 20 a xente traballaba acotío moi duro e tiña poucas distraccións, así que aproveitaba as varias festas relixiosas que había ao longo do ano. Os propietarios mais adiñeirados custeaban moitas veces as misas e a música para alegría dos veciños.

  Unha das festas que tiña moita importancia era a de Corpus en xuño. Ese ano no de Ordes houbo unha misa solemne celebrada polo coadxutor Domingo Barbeito Veiras*. A procesión foi unha vez máis unha demostración de quen estaba no máis alto da pirámide social: as varas do palio foron portadas por Jacobo Amor del Río, Manuel Astray Mato, Benigno Concheiro García, Joaquín Varela Tojo, César Antonio Sánchez Paniagua e Domingo A. Moar Veiras. O estandarte foi portado polo xuíz de instrución José Sánchez Guisande acompañado polo actuario José Medina e o forense Antonio Concheiro Rodríguez. Cantouse unha panxoliña na Capela de Lourdes. Pola tarde amenizou a festa a coñecida Banda da Garabanxa custeada por Andrés Martínez Castro (o patriarca dos "Martís" do Casal).

 

*Domingo Barbeito Veiras: Nacido en Poulo. Estivo de coadxutor en varios lugares como San Estebo de Paleo, Sísamo e Goiáns, ata que veu para a parroquia de Ordes en febreiro de 1927. Viviu a carón da maquía fronte á casa de Pérez. Tiña un horto e deixaba ás rapazas subir a coller froita para mirarlles as pernas. Era un pailaniño pero era o preferido dos rapaces porque as confesións eran fáciles. Non lle gustaba a esaxerada devoción aos santos e dicía: "Todos andan con San Antonio para aquí, San Antonio para acolá. San Antonio sen Dios é merda!".

 

  Ese ano tamén temos noticia do Corpus de Buscás. O funcionista foi Vicente Cancelada Villaverde (1886-1975) do lugar do Carballedo, tío do futuro conserxe do colexio Castelao -que aínda non nacera-. A igrexa foi adornada polas mozas da Rúa, María e Jesusa Martínez Rodríguez, axudadas pola súa nai. Nese momento inauguráronse as lámpadas de araña que aínda perduran. A misa solemne foi cantada polo párroco Manuel Martínez Iglesias. A procesión deu unha volta pola Rúa deténdose para cantar unha panxoliña diante do cruceiro. Tamén amenizou esta festa a banda da Garabanxa. O funcionista do ano seguinte sería o veciño do Pumariño, Antonio Santos.

  En xullo o entón xeneral de brigada Millán-Astray volveu facer unha parada en Ordes como xa fixera cinco anos antes, en 1922. 

  Tamén en xullo o Sagrado Corazón foi patrocinada coma sempre por Mercedes Salgueiro de Álvarez (farmacia de abaixo). Oficiou a misa o coadxutor don Domingo Barbeito e contou co xesuita Padre Cuesta para o sermón.

  Segundo El Correo de Galicia "en la misa tomaron por primera vez el pan de los ángeles los angelicales niños Olimpio Liñares Castro y Joaquín Verea Remeseiro, y las preciosas niñas Encarnación del Río Barros y Ángela Concheiro García, habiéndose acercado también multitud de fieles a la Sagrada Mesa".

  Non faltou un "afinado coro de virtuosas señoritas": Carmen del Río Barros, Carmen e Paca Pol, Sara Rivas, Aurora Castro, Celia del Río, Encarnación Sánchez Paniagua, Maruja Faya, Rosita Platas, Julia Salgueiro e Pilar Romero. Foron acompañadas ao armonio polo seminarista Manuel Romero.

  En Barbeiros, parroquia da que era sacerdote don Jesús Freiré Furelos, a festa fo Carme foi amenizada pola banda dos "Valdeses" e unha "afinada gaita del país". 

  Antes das festas patronais houbo unha representación no salón da Casa Consistorial para recadar fondos. A velada comezou co monólogo "El duro" por parte da "encantadora" Marina Concheiro Iglesias. A continuación a comedia "Contra soberbia, humildad" polas fermosas nenas Pilar Liñares Castro, Eda Tomé Castellanos, Angelita Stolle Ramos, Marina Concheiro Iglesias e Mª Verea Fandiño. Esta última logo interpretou a copla "Me llevan a la guerra". Aínda houbo unha 2ª representación, agora unha comedia, "Un examen de grado", na que actuaron Eda Tomé, Ángela Stolle, Clotilde Viqueira Ramos, Pilar Liñares, Marina Concheiro e María Gil Álvarez. E por último todas coa adición de Carmen Astray Troche, Encarna del Río Barros, Elvira Stolle e Consuelo Nine cantaron "inspiradas poesías gallegas". A ovación foi longa e prolongada. Carmen del Río Barros, que naquel tempo era profesora do colexio María Inmaculada, foi a apuntadora e Encarnación Sánchez Paniagua, irmá do notario, fixo de traspunte (encargada das entradas e saídas de personaxes).

  As festas de agosto estiveron como sempre cheas de bulicio. A comisión organizadora estaba formada nesta ocasión polo comerciante Calvo Pérez e os avogados José García Barros e Antonio García Leira. 
  O día 14 houbo unha animada verbena que durou ata as dúas da noite.

  O día grande comezou coas habituais dianas nas que a banda e as gaitas do país percorreron a vila. O gran momento dese día foi a inauguración da estación telefónica ás 11 da mañá na casa de Ricardo Amor do Río. Logo tivo lugar a solemne función relixiosa e ás dúas da tarde a procesión que percorreu as "principais" rúas (realmente só había 4). Pola tarde celebrouse un partido de fútbol onde o "Órdenes FC" machucou por 7-0 a unha selección de mozos forasteiros. Despois do partido houbo un paseo con música e pola noite a consabida verbena. O 16, San Roque, continuou a diversión.

  En Poulo remataron ese ano as obras de restauración da igrexa. O Sacramento tivo de funcionista a José Vilariño de Senra que non "escatimou gastos" e contratou á "afinada banda" de Boado (Mesía). Na festa da Mercé tamén en Poulo, a misa foi custeada polo matrimonio Paramés (Manuel Paramés e María Veiras Suárez) que estaban emigrados en Arxentina. Igual que en Buscás, a procesión detívose diante do cruceiro onde se cantou un motete. E, unha vez máis, a ubicua Banda da Garabanxa amenizou a romería pola tarde e a verbena nocturna realizada diante da casa do industrial Andrés Veiras Suárez, encargado de facer a función pola súa irmá e cuñado ausentes.

  E tamén en setembro Ordes recibiu unha importante visita: os mesmos reis Alfonso XIII e Victoria Eugenia de Battenberg! 

  Dentro dunha viaxe oficial a Galicia visitaron A Coruña. Ao día seguinte, o domingo 25, ás 10 da mañá saíron en dirección Santiago e chegaron a Ordes ás 11. Na vila pararon diante da Casa do Concello. Alí foron recibidos polo alcalde Manuel García Rivas, o xuíz de primeira instancia José Sánchez Guisande, o secretario xudicial, o clero parroquial, os alcaldes de todo o partido, todos os profesores de primeiro ensino cos nenos das escolas da vila con bandeiras e numeroso público, que segundo o xornal El Compostelano dedicou unha "delirante ovación" aos reis. 
  Alfonso XIII conversou amablemente coas autoridades e manifestou o seu recoñecemento pola agarimosa recepción da vila. Despois dun descanso de media hora, continuaron a viaxe. Pasarían case 50 anos ata que outros reis pisaran de novo a vila.