Toponimia de Ordes (1)

ORDES: o significado do topónimo parroquial (e municipal) non está nada claro. Hoxe a opinión máis aceptada é a que sostén unha orixe prerromana, relacionada cun curso de auga. Non obstante non se deben descartar de plano outras teorías.  

Alto: do latín altu. O nome está xustificado porque é o lugar que está a máis altura (360 metros) de toda a parroquia. Era moi coñecido porque había un posto cun touro semental do que era dono José Ríos García Pepito do Alto.

Balado: Tradicionalmente o nome deste lugar onde agora está o cemiterio novo escribiuse sempre con "b" aínda que en galego correcto é con "v". A palabra procede do latín vallu que derivou en vallatu ‘valado, cercado’.

Bidueiro: do latín betulla. É de supoñer que antigamente habería moitas destas árbores no lugar, coñecido no concello polo seu fermoso pazo.

Casal: lugar privilexiado coas terras máis fértiles da parroquia e fogar de ricas familias campesiñas como os Martís, Barreiro, Ferreiro, Viqueira e Gharcía. O topónimo procede do latín casale ‘casa de campo’, unha herdade ampla onde vivía de forma case autosuficiente unha familia con todos os seus escravos ou traballadores. En catalán, castelán, galego e portugués converteuse en Casal, que é un topónimo e apelido moi habitual. Para ter máis información sobre esta palabra podedes consultar o blog Aldeias de Ordes.

Casillas: é un topónimo moderno que, aínda que vindo da mesma raíz latina, deriva do castelán "casillas de peón caminero", fermosas construcións que acollían ás cuadrillas de legoeiros encargados da reparación de estradas e camiños. No lugar había unha destas pequenas casas. O plural é porque na mesma edificación había dous legoeiros que se ocupaban da súa correspondente legua de estrada cada un (uns 5 quilómetros). Imaxino que o nome galego "legoeiro" ven desa legua que debían coidar. Deste xeito en teoría as casillas estaban separadas uns 10 quilómetros e, a pesar de que moitas delas xa non existen, aínda podemos ver a seguinte cara a Santiago: a que está preto dos Carballos. E digo que o dos 10 Km era en teoría porque a distancia real é duns 6 km, a mesma que había entre as casillas de Ordes e as de Castrelos, igualmente desparecidas na actualidade. 

 

 

Castiñeira: Pequeno lugar próximo á Espenica, fogar dos Franqueira. Castiñeira é unha plantación de castiñeiros mentres un souto é un monte máis silvestre. A palabra castaña ven do grego kastanon a través do latín castanea.

Castro: procede da voz latina castru ‘campamento fortificado’. En todas as parroquias ordenses hai un ou máis destes recintos prehistóricos, polo que é moi abundante tanto o topónimo como o apelido.

Ceidón: segundo Fernando Cabeza Quiles, Ceide é un arabismo procedente do nome persoal Zaide. Así Ceidón sería o nome dun xigantesco mouro que habitaba o castro nas antigas lendas.

Ciudad Jardín: foi un concepto que naceu a principios do século XX. Tratábase de crear barrios autónomos e con espazos verdes. O nome púxose de moda e acabouse aplicando -con moita ironía- a esta rúa formada por 7 familias pobres que construíron elas mesmas as súas casas arredor do ano 1958. Durante un certo tempo tamén se chamou "Ciudad Nueva", pero na fala popular era máis coñecido como o "Barrio Ghrillo" pola súa moradora máis famosa, María Ríos Grela (1937-2018), María do Ghrillo.

Conde: esta palabra procede do latín comite ‘compañeiro’, que despois adquiriría o seu significado de título nobiliario. Serían propiedade dalgún conde eses terreos?

Darefe: deste topónimo non achei referencias pero a súa terminación en -efe fai sospeitar unha orixe antroponímica, derivada dun propietario medieval de nome xermánica. Ese nome quizais incluíse a partícula hari ‘exército’ ou tal vez hramn ‘corvo’. Pero isto é mera suposición.

Empalme: un empalme era orixinalmente a ‘unión de dous cabos’ (viña do argot náutico empalomar ‘atar con bramante’). Posteriormente engadiría tamén o significado de nó viario.

Espenica: palabra derivada do latín spelunca ‘cova, gruta’. É de supoñer que alí na zona do castro Ceidón os veciños viran ou pensaran que había algunha cova feita polo lendario habitante do castro.

 

 

Fábrica: ven do latín fabrica que significaba tanto ‘arte ou oficio’ como ‘obradoiro’. É un lugar moi próximo a Reboredo. Quizais os máis novos pensen nunha fábrica téxtil, pero non, nesa ubicación había un curtidoiro propiedade da familia Faya.

Fraga da Galiña: pertence a Ordes desde 1867, ano en que foi anexionada xunto con Guindibóo de Arriba (que ata ese momento pertencían a Pereira), Sar e a Espenica (que eran de Poulo). Nome moi festivo aínda que a historia do lugar non foi tan alegre. En 1893 houbo unha mortandade tan grande que no Diario de Lugo escribían:  

  "En el lugar de la Fraga, a un kilómetro de esta villa han muerto casi familias enteras. Era, y es aún, desconsolador el triste cuadro que aquel lugar compuesto de poco más de una docena de casas nos ofrece. ¡El dolor y la miseria, viven allí en estrecho maridage! [...] ¡Ah! Es que aquellas miserables chozas destilan por sus cuatro ángulos materias antehigiénicas; es que los miasmas pútridos se han apoderado de aquellas viviendas y han creado una atmósfera mortífera; es que están enclavadas entre pantanos corrompidos, que producen el más insano paludismo [...]".

  E en 1936 outra estarrecedora noticia: unha nena de seis meses, filla de Jesusa Martínez, viúva e con 3 fillos, foi morta e en parte devorada por unha cocha (a única habitación da casa facía as veces de cociña, dormitorio e corte).