O carro

O CARRO GALEGO

  O carro foi o principal medio de transporte do mundo rural galego deste tempos inmemoriais. Nas casas ricas podía haber bois de tiro, pero nas pobres (que eran a maioría) as que tiñan ese cometido eran as vacas.

  Aparte da súa obvia función de transporte, a súa uniformidade tamén permitiu empregalo como unidade de medida para cuantificar cantidades de leña ou de determinadas producións agrarias.

  Na miña infancia, nos anos 60 do século XX, o carro era practicamente indispensable e había un (e ás veces dous) en todas as casas campesiñas e por certo pagaban imposto de circulación (taxa de rodaxe) como agora os coches. A mellora da economía permitiu que cada vez máis campesiños accederan a un tractor. Dos 400 que había en Galicia en 1960 pasouse a 10.700 en 1970 e a 54.000 en 1980. Nos anos 70, por tanto, o carro comezou a ser deixado de lado e a ser substituído pola tracción mecánica. Nos anos 80 aínda se podían atopar con certa facilidade pero xa eran considerados como unha imaxe arcaica.

 

FABRICACIÓN E MATERIAIS

  Aínda que algunhas veces os carros podían ser fabricados por carpinteiros comúns (José Manteiga Veiras Mella no Mesón do Vento tanto facía carros, grades e arados como mobles ou encofraba muros para a construción), era moito máis habitual que os fixeran carpinteiros especializados (en terras de Ourense eran chamados "fragueiros"). Por exemplo, en Vilaverde José de Xaniño facía todos os carros da contorna.

  A fabricación podía durar uns oito días. O material principal era a madeira de carballo, pero o eixe adoitabar ser de freixo, bidueiro ou ameneiro segundo a comarca. Unha cantiga popular aludía a este feito.

            Se queres que o carro cante / como a gaita do gaiteiro,

            ponlle o eixo de freixo / e as troiteiras de ameneiro.

  Os construtores de carros eran moi estimados, pero non todos eran hábiles, como se pode ver na seguinte cantiga.

            Un carpinteiro novo / carpinteiriño da puñeta,

            quixo facer un carro / e saíulle unha carreta.

  Aínda que o carro era moi sólido, os moitos anos de traballo pasábanlle factura, necesitando ás veces reparacións ou substitución dalgunha peza. Ás veces iso xa non chegaba e producíase o deceso.

            Quen rematou contigo / ai, meu carriño vello!

            Foi o sol do verán / e a auga do inverno.

  Pero o carro non morría de todo. Habitualmente o seu chedeiro colocábase nun muro da casa onde o propietario podía velo todos os días e así lembrar e sentirse acompañado polo seu vello compañeiro de fatigas. 

          

 

ESTRUTURA E COMPOÑENTES

  Hai un artigo na Wikipedia que enumera os compoñentes e mesmo un do IES A Sangriña (que recomendo) no que podedes atopar planos dun carro e ata unha análise técnica! Así que eu pasarei un pouco por enriba neste tema.

  Basicamente constaba de dous elementos estruturais: o RODAMENTO (ou rodado), formado polo eixe e as rodas, e o CHEDEIRO que é a plataforma onde se depositaba a carga. Ambos os dous eran independentes e podíanse separar con facilidade. De feito esa era a razón de que o carro non puidera contar cun sistema de freado.

  Ademais o carro levaba distintos complementos. Os que non podía faltar eran os fungueiros (paus espetados nunhas furas que había nas chedas) que permitían colocar adrais ou ladrás (táboas) ou ás veces canizas de varas entretecidas para conter a carga. Tamén era imprescindible o chavellón ou tente-mozo (en Ordes ghastallo), pau destinado a manter a cabezalla horizontal cando o carro estaba sen gando.

  En xeral o carro tradicional era o de dúas cabezas de gando, pero había moitas casas pobres que só tiñan unha res, entón fabricábase outro máis pequeno coa mesa rectangular e onde a cabezalla era substituída por dúas varas nas que se asentaba o xugo. A miña avoa Babila da Fabera tiña un así.

 

ASPECTOS SOCIAIS E SIMBÓLICOS

  A importancia do carro vai máis aló do material. Os urbanitas oían un "ruído estridente" que para o campesiño era un canto, unha voz amiga.

            Non canta na Chá ninguén / por eso meu carro canta,

            canta o seu eixo tan ben / que a señardade me espanta.

  E ese canto tiña a utilidade de que avisaba ao que viña lonxe por unha corredoira estreita de que outro ía en dirección contraria. Ás veces servía de sinal de identidade fronte aos outros. Cando un conxunto de carros dun lugar pasaba por unha aldea veciña podíanse apretar as treitoiras para que o carro cantase máis. Como o rozamento produce calor, isto foi recollido como exclamación para momentos de afirmación identitaria, persoal ou colectiva.

            Árdelle o carro / árdelle o eixe,

            árdelle o carro / aos de Valeixe.

  Pola contra se se quería aliviar a rozadura do eixe cos coucillóns, untábase con sebo e evítabase o canto.

  O carro en conxunto ou algunhas das súas pezas teñen aplicacións metafóricas no ámbito dos amoríos e da sexualidade.

            Na túa porta, neniña, / tódolos carros dan volta;

            agora que xa entrintaches / pasouche o sol pola porta.

  A cabezalla era un evidente símbolo fálico.

            Para cuñas pau de toxo, / para treitoiras carballo,

            para contentar ás nenas / a cabezalla do carro.

  O carro tamén aparece en lendas de tesouros que poden ser descubertos polas rodas. Os restos do Apóstolo foron trasladados a Santiago nun carro "berrón" e as reliquias de Santa Eufemia quedaron en Ourense porque os bois que as transportaban nun carro así o decidiron.

  Para rematar, o carro tamén tiña un compoñente lúdico: Manuel Rodríguez en "Historia viva" conta un xogo que se facía con el cando estaba "aparcado" no pendello nos días de chuvia. Poñíanse dous-tres rapaces e outras tantas rapazas a cabalo da cabezalla. O resto da rapazallada subíase ao chedeiro. Os da cabezalla ían recuando para entrar no chedeiro polo medio do cambón. Nun momento dado o carro empinábase de golpe e caían todos revoltos ao chan do pendello (supoño que cuberto de palla). Logo repetían a xogada cambiando as posicións ata que quedaban cansos.