Partidas carlistas

  De todos é coñecido que o século XIX estivo marcado polas guerras carlistas. Pero o impacto foi moi diferente nas diversas rexións españolas: moi alto no País Vasco, Navarra, o norte de Cataluña e o Maestrazgo e menos importante no resto.

  O carlismo en Galicia nunca conseguiu despegar de todo porque, ao non ter o sustento foralista que tiña noutros lugares, non logrou o apoio maioritario dos mariñeiros ou campesiños. As "Carlistadas", como eran denominadas despectivamente polos liberais as levas carlistas, só lograban inscribir cregos extremistas e fidalgos de 2ª categoría. As partidas así creadas remataban indefectiblemente por derivar en grupos de bandoleiros que perxudicaban máis que axudaban á causa que supostamente defendían. Pero tamén había moito exceso das tropas liberais, así que, polo menos durante a 1ª guerra carlista, hai episodios que permiten supoñer un apoio popular alto, por exemplo o alcume de "negros" que daban os campesiños aos soldados cristinos.

.

  Ordes non foi das zona máis afectadas, pero houbo moitas accións puntuais. 

  Na 1ª guerra carlista constituíuse unha partida entre Sobrado e Arzúa ao mando do ex-oficial do exército Antonio María López Verea e na que participaban Ramón Ramos (Aiazo, Frades), o seu irmán José Ramos, o sacerdote Ramón Duro (Pasarelos, Oroso) e outros como Frei Saturnino Enríquez, Ramón Duro, Ramón Vigo, Vicente Torreira, José Taboada ou Felipe Fernández Pellicas. O núcleo duro eran unha ducia de persoas pero para algunha acción concreta podían reunir desde 50 a máis de 100 efectivos. Aínda que o territorio habitual das súas correrías era o triángulo Melide, Arzúa e Sobrado, chegaron algunha vez por Ordes para asaltar dilixencias ao seu paso polo Mesón do Vento (14-08-1835) e Santa Cruz de Montaos (18-12-1835) -lugar ideal por estar á mesma distancia dos destacamentos de tropas cristinas de Leira e Sigüeiro e pola costa que ralentizaba a velocidade dos vehículos-, tender unha emboscada a forzas do exército en Senra - Oroso (1837) ou atacar Carballo (14-01-1838). López Verea morreu en acción no ano 1836 e foi asumida a xefatura por Ramón Ramos. Este acabaría exiliado en Portugal, en cambio o seu fillo Andrés Ramos (que tiña grao de capitán) foi feito prisioneiro.

 

  En 1835 Frei Saturnino Enríquez do convento da VOT de Melide creou outra partida entre Mesía e Barbeiros. Realizou correrías por Ordes aínda que a súa zona de actuación preferida era Abegondo. Era temido polos seus arrebatos de furor. Nunha acción na parroquia de Viós matou a 16 paisanos aos que acusou de espías do exército regular. Remataría exiliado en Portugal.

 

  A batalla máis importante na comarca volveu a ter lugar en Montaos.

  No mes de novembro de 1838 foi feito prisioneiro o coronel carlista Andrés Areas, coñecido por don Juan Feás. Os carlistas decidiron atacar un convoi cristino para coller prisioneiros cos que negociar un rescate, así que o 30 de novembro marcharon desde Fao ata Santa Cruz de Montaos, apostándose para sorprender ao convoi que pasaría o día 1 de decembro. Nesta operación participaba o chamado Escuadrón de la Constancia, mandado polo tenente coronel Enríquez. O movemento do escuadrón alertou aos cristinos e avisaron ás forzas destacadas preto de Ordes.

  No medio dun forte temporal, a cabalería de Enríquez atacou o convoi, custodiado por forzas do terceiro batallón do Rexemento de Castela ás ordes do capitán Víctor Velasco. O convoi tivo que deterse e defenderse pero pronto chegou a socorrelos un destacamento de cabalería mandado polo capitán Juan Antonio Cobián, conseguindo que o convoi seguise a súa marcha a pesar dos ataques carlistas, ata que recibiu preto xa de Sigüeiro o auxilio doutra columna mandada polo capitán Juan Santos Jiménez.

  Os carlistas tiveron que abandonar o ataque no que morreu, entre outros, o capitán José Taboada, comandante do cantón de Melide. Pouco despois Andrés Areas sería fusilado polos cristinos.

 

En Santiago houbo ata 59 carlistas fusilados, varios deles da comarca. 04-07-1836: Ángel Ferreiro García de Poulo, solteiro, fillo de José e Rita. 11-07-1836: Juan Bautista Gómez, párroco de Visantoña (Mesía). 03-11-1836: Pedro Gómez de Ordes, solteiro. 20-10-1838: Andrés Rodríguez de Monte de Abellá, fillo de Pedro e Dominga. 07-02-1839: Domingo Antonio Otero, párroco de Viladabade (Tordoia). 07-02-1839: Domingo Gregorio Otero Vilares de Vilouchada, presbítero. 25-05-1839: Juan Corral López de Pasarelos, fillo de Francisco e Josefa.

 

  Na 3ª guerra carlista, en novembro de 1874, tivo lugar outro incidente notable: unha partida de arredor de 25 homes, ao mando de José Mª Andrade Portas, un mozo de 19 anos da zona de Arzúa, chegaron de noite a Ordes, foron ao edificio onde se recaudaban as contribucións, disparáronlle á porta e roubaron un pouco máis de 7.000 reais e tres escopetas. Iso si, como non se consideraban ladróns, deixaron un recibo pola cantidade exacta. Logo foron á Administración de rendas onde roubaron outros 19.000 reais e un montón de cigarros (queimando ademais os que non puideron levar). Remataron por ir á Casa do Concello onde queimaron o Rexistro Civil. Marcharon ás doce da noite e separáronse de contado (supostamente, despois do reparto).

  Saíron ao día seguinte dúas columnas de Santiago para atrapalos. Informaron á prensa que pronto estaría apresada "esa pandilla latro-facciosa" (palabras textuais), pero... a cousa non foi tan rápida.

  En principio foi detido Andrés Aller, administrador de estancadas, por suposta connivencia cos carlistas, para ser liberado máis tarde.

 

 Andrade continuou coas súas incursións pero a súa sorte cambiou: A pesar de librarse polos pelos de ser detido en Sigüeiro en xuño de 1875, en agosto foi pillado en Santiago despois dunha persecución de película polos tellados da cidade.